พระโพธิสัตว์
คติ-สัญญลักษณ์ สถาปัตยกรรม
สําหรับพุทธเถรวาทไทย นอกจาก พระโพธิสัตว์เป็นความเชื่อของศาสนิกชนไทยแล้วยังเป็นความหวังและความฝันของศาสนิกชนไทยที่ดูจะเกี่ยวข้องกับการเมือง การปกครอง และการดำรงชีวิตของศาสนิกชนไทยเป็นส่วนใหญ่
คุณสมบัติของพระโพธิสัตว์ หน้าที่ และความเป็นพระโพธิสัตว์ของเถรวาทไทย ผสมปนเปกันทั้งในศาสนาและการปกครอง
กล่าวคือต้องมีการอธิษฐานในการที่จะบรรลุเป็นพระพุทธเจ้า หรือผู้มาสั่งสอนเวไนยสัตว์
ฉะนั้นในทางปฏิบัติ ผู้ประกาศตนเป็นพระโพธิสัตว์ต้องปฏิบัติหรือบำเพ็ญบารมี 10 ประการ ที่กล่าวแล้ว ในระหว่างของการบำเพ็ญบารมีนั้น พระโพธิสัตว์อาจจะต้องมาเกิดเป็นผู้ที่ช่วยเหลือมนุษย์สัตว์ให้พ้นจากความทุกข์ยาก เช่น อาจมาเกิดเป็นท้าวธรรมิกราช หรือพระจักรพรรดิราช ที่ทำให้มนุษย์มีชีวิตที่มีความสุข สมบูรณ์ ร่ำรวย ขึ้นก็ได้
อีกทั้งในพระไตรปิฎกยังกล่าวอีกว่า ผู้ที่จะได้บรรลุเป็นพระพุทธเจ้าเพื่อสั่งสอนเวไนยสัตว์นั้นจะต้องได้รับคำทำนายจากพระพุทธเจ้าในอดีตหรือปัจจุบันก่อนด้วย
พระไตรปิฎกกล่าวถึงพระพุทธเจ้าองค์ต่อไปในอนาคตคือ อีก 5,000 ปี ข้างหน้านั้น เคยเป็นพระภิกษุในสมัยพุทธกาล นามพระอชิตะภิกขุ ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าอชาติศัตรูนั้นได้ถูกทำนายไว้โดยพระพุทธเจ้า พระศากยมุนีทำนายไว้ว่า จะได้มาเป็นพระพุทธเจ้าองค์ต่อไปนาม พระศรีอริยเมตไตรย
ยุคของพระศรีอริยเมตไตรย ผู้คนในสังคมจะมีความสุขอย่างยิ่ง ไม่มีเรื่อง เดือดเนื้อร้อนใจ ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีการทำร้ายทำลายกัน มีความเหมือนกัน ทั้งรูปร่าง และความดีงาม มีต้นไม้ชื่อ กัลปพฤกษ์ อยู่ทุกทิศทาง ที่ใครประสงค์จะได้อะไรก็ขอได้จากต้นไม้นั้น (ดูเหมือน ไม่ต้องมีการทำการงานประกอบอาชีพ เพื่อเลี้ยงดูตนแต่อย่างใด)
และก็เชื่อกันอีกว่าพระพุทธเจ้านั้นก่อนที่พระโพธิสัตว์จะอุบัติเป็นพระพุทธเจ้านั้น พระโพธิสัตว์อาจจะเกิดเป็นกษัตริย์ผู้มีบุญ เช่น พญาธรรมิกราชก็ดี พระจักรพรรดิราชก็ดี ผู้จะมาช่วยเหลือ แก้ไข ดับทุกข์บำรุงสุขให้แก่ไพร่ทาสทั้งปวง
ความฝันและความหวังเช่นนี้มีอยู่ในจิตใจของพุทธเถรวาทไทยกันถ้วนหน้า ซึ่งน่าจะแปลความได้ว่าชีวิตของพุทธศาสนิกชนไทยนั้นมีชีวิตอยู่ด้วย ความยากลำบาก แร้นแค้น ขัดสน ถูกกดขี่ขูดรีดทรัพย์สิน เงินทอง และแรงงาน อย่างหนัก
ความฝันและความหวังที่จะมีท้าวธรรมิกราชหรือพระโพธิสัตว์นั้นมาเกิดในโลกมนุษย์หรือในสังคมที่ขัดสนยากไร้นี้ มีบางกรณีที่ทำให้เกิดความขัดแย้งกัน ในกลุ่มชุมชนในพื้นที่ต่างๆ โดยมีบุคคลที่เชื่อกันว่าเป็นผู้มีบุญ เป็นท้าวธรรมิกราชที่มาช่วยปลดปล่อยให้พ้นจากความทุกข์ยาก ลำบาก ทั้งหลาย ซึ่งมีการเรียกกันว่าเป็นผีบุญ หมอผีเข้าทรง ให้ลาภให้โชค กันอยู่ทั่วไปและตลอดเวลาทั้งในอดีต และปัจจุบัน
บางครั้งได้พัฒนาเป็นความรุนแรง มีการต่อสู้ปราบปรามล้มตายกันเป็นจำนวนมาก
แต่ความหวังและความฝันนั้นก็ยังคงมีอยู่ตราบที่ความกดขี่ ขูดรีด และไร้สิทธิเสรีภาพ รูปแบบและกระบวนการอาจเปลี่ยนแปลงไป ท้าวธรรมิกราชอาจจะไม่ใช่รูปแบบของชนชั้นปกครองที่มีเมตตากรุณาต่อไป เหมือนความฝันของผู้คนในอดีต
พระโพธิสัตว์ในชาติของท้าวธรรมิกราชอาจจะไม่มาอุบัติขึ้น ชีวิตในสมัยพระศรีอริยเมตไตรยยังอยู่อีกนาน ความหวังและความฝันคงรอต่อไป
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
