10สิงหา วันกำนันผู้ใหญ่บ้าน อยากทราบประวัติผู้ดำรงตำแหน่งคนแรก
ละออ
ตอบ ละออ
วันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2435 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ทดลองจัดระเบียบการปกครองระดับตำบลและหมู่บ้านขึ้นเป็นครั้งแรกที่บ้านเกาะ อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ต่อมากระทรวงมหาดไทยประกาศให้วันที่ 10 สิงหาคมของทุกปี เป็น “วันกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน”
กำนันผู้ใหญ่บ้านคนแรกของสยาม คือ พระยารัตนกุลอดุลยภักดี (จำรัส รัตนกุล)
“ต่อมาถึง พ.ศ. 2437 ทรงพระกรุณาโปรดฯ ใหจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาล กรมขุนมรุพงศ์ศิริพัฒน์ ได้ทรงเปนสมุหเทศภิบาลมณฑลอยุธยา เมื่อลงมือจัดการปกครองท้องที่ พวกราษฎรชาวบางปะอินเลือกพระยารัตนกุลฯ เปนผู้ใหญ่บ้าน แล้วเลือกเป็นกำนันด้วยอีกชั้น…” (พระยารัตนกุลอดุยภักดี (จำรัส รัตนกุล) ใน“คำนำ โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรางราชานุภาพ” หนังสือลำดับสกุลเก่าบางสกุล ภาคที่ 2, พ.ศ.2465)
พระยารัตนกุลอดุลยภักดี หรือ นายจำรัส รัตนกุล (พ.ศ. 2402-65)) ผู้ใหญ่บ้านและกำนันคนแรกของประเทศไทย เกิดในรัชกาลที่ 4 ตรงกับวันอังคารที่ 22 พ.ศ.2402 ปีมะแม เป็นบุตรหลวงพิเศษสุวรรณกิจ (ชื่น) รับราชการตำแหน่งสุดท้ายเป็น สมุหเทศาภิบาล จนเมื่อ พ.ศ.2452 ก็กราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งเนื่องจากสุขภาพไม่แข็งแรง
ย้อนไปในยุคแรกๆ ที่สยามมีกำนันผู้ใหญ่บ้าน มีรายงานเผยแพร่ในเว็บไซต์นิตยสารศิลปวัฒนธรรม โดยผู้เขียนใช้นาม “เสมียนนารี” เล่าไว้ว่า สมัยรัชกาลที่ 5 หลังการปฏิรูปการปกครอง พ.ศ.2435 ที่ให้ประชาชนเป็นผู้เลือกตั้งกำนันผู้ใหญ่บ้าน ซึ่งมักได้ผู้ที่เป็นผู้มีอิทธิพลในพื้นที่ และกลายเป็นที่พึ่งพิงของโจร บางครั้งอาจทำให้เมื่อผู้มีอำนาจหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพิกเฉยต่อการปฏิบัติหน้าที่ ทำให้ “โจร” ยังรอดและลอยนวลไปก่อคดีความได้เรื่อยไป
เจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องวิตกกังวลกับปัญหาดังกล่าว และมีบางรายทำรายงานเสนอผู้บังคับบัญชาในระดับที่สูงขึ้น ตัวอย่างเช่น หลวงโสภณทุจริต ที่เสนอความคิดต่อเรื่องดังกล่าวในหนังสือรายงานถึงเสนาบดีกระทรวงนครบาล ลงวันที่ 1 พฤษภาคม ร.ศ. 122 (พ.ศ.2446) ตอนหนึ่งว่า (อ้างอิงตาม “ชาติเสือไว้ลาย”)
“…การที่จะระงับโจรผู้ร้ายให้เรียบร้อยนั้นต้องอาไศรย์ธาตุทั้ง 4 คือ 1 ผู้รักษาเมือง 2 กรมการอำเภอ กำนันผู้ใหญ่บ้าน 3 กองตระเวน (ตำรวจ) 4 ศาล ถ้าตั้งใจทำธุระตามน่าที่ราชการโดยเตม กำลังพระราชบัญญัติ การโจรผู้ร้ายก็คงเปนการเรียบร้อยได้ ถ้าธาตุทั้ง 4 นี้ หย่อนแต่ธาตุหนึ่งธาตุใด การโจรผู้ร้ายก็คงเปนการเรียบร้อยไม่ได้
แลอีกประการหนึ่งตามกฎเสนาบดีในข้อ 14 (1) ก็ปรากฏอยู่แล้วว่า กำนันผู้ใหญ่บ้านต้องเปนผู้ช่วยอุดหนุนกองตระเวนในการไต่สวนจับโจรผู้ร้ายตามความสามารถที่จะช่วยได้นั้นด้วยทุกประการ ส่วนกองตระเวนจับโจรผู้ร้ายได้มักเกี่ยวเปนกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน หรือลูกหลานกำนัน ผู้ใหญ่บ้านเสียบ่อยๆ สื่อให้ เห็นว่ากำนันผู้ใหญ่บ้านมักจะเอนเอียงไปหากินด้วยโจรผู้ร้าย…
กำนันผู้ใหญ่บ้านไม่มีเงินเดือนจึงมิได้เอาใจใส่ตรวจตรา…รักษาราชการตามพระราชบัญญัติปกครองท้องที่…ไม่เช่นนี้จะนับว่ากำนันผู้ใหญ่บ้านเปนผู้อุดหนุนกองตระเวนนั้นยังไม่ได้ แลกำนันผู้ใหญ่บ้านหรือราษฎรซึ่งได้รู้เหนเหตุประการใด มักจะปิดบังผู้ร้ายไว้ไม่สามารถจะชี้แจ้งให้เจ้าพนักงานรู้ได้ เพราะกลัวอำนาจโจรผู้ร้ายจะทำอันตรายแก่ตน”
