วันยี่เป็งลอยกระทงเชียงใหม่ที่ลอยโคมกระดาษ มีที่มาอย่างไร
พุด
ตอบ พุด
คำตอบสรุปจากบทความ “ค้นกำเนิด ‘ยี่เป็ง’ ก่อนเป็นเทศกาลลอยกระทงยิ่งใหญ่ของเชียงใหม่จากหลากทฤษฎี” โดย วรชาติ มีชูบท เผยแพร่บนเว็บไซต์ www.silpa-mag.com ดังนี้
“ลอยกระทง” เป็นงานรื่นเริงอย่างหนึ่งของคนไทย มีกำหนดจัดขึ้นในวันเพ็ญเดือน 12 ของทุกปี ซึ่งในช่วงเวลานี้น้ำจะหลากเอ่อล้นไปทั่วฝั่งแม่น้ำลำคลอง ดังคำโบราณว่า “เดือน 11 น้ำนอง เดือน 12 น้ำทรง”
แต่ทางภาคเหนือของไทย ซึ่งเดิมเรียกว่าภาคพายัพ จัดประเพณีลอยกระทงกันในวันเพ็ญเดือนยี่ หรือที่เรียกกันว่า วันยี่เป็ง คำว่า “เป็ง” ในภาษาเหนือตรงกับคำว่า “เพ็ญ” ในภาษาภาคกลาง ส่วน “ยี่” คือเดือนยี่หรือเดือนที่ 2 ของปี สาเหตุที่การลอยกระทงในภาคเหนือมาตกอยู่ในเดือนยี่เป็นเพราะ “…เมืองลาวเฉียง…ไม่ได้ใส่อธิกมาศสักสองปี…” จึงทำให้เดือนของภาคเหนือเคลื่อนไปจากภาคกลาง 1 เดือน
แม้จะเรียกชื่อวันและเดือนต่างกัน แต่คนไทยในภาคเหนือก็ยังคงจัดงานลอยกระทงในวันเดียวกันกับคนไทยภาคอื่นๆ จะมีที่ต่างอยู่บ้างก็ประเพณีลอยกระทงของจังหวัดเชียงใหม่ที่จัดกันถึง 2 วัน คือ ในวันเพ็ญและวันแรม 1 ค่ำ เดือนยี่เหนือ
การลอยกระทงในวันเพ็ญเดือนยี่เหนือจะเริ่มขึ้นเมื่อใดนั้นไม่ปรากฏหลักฐานที่แน่ชัด แต่สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ กล่าวไว้ว่า “…เป็นกิจกรรมที่จัดขึ้นตามแบบประเพณีของกรุงเทพฯ ผู้ที่เริ่มการลอยกระทงในเชียงใหม่เป็นคนแรกน่าจะเป็น พระราชชายาเจ้าดารารัศมี ในช่วงประมาณ พ.ศ. 2460-2470 โดยจุดเทียนบนกาบมะพร้าวทำเป็นรูปเรือเล็ก หรือรูปหงส์ และใช้ท่อนไม้ปอทำเป็นรูปเรือ แต่ก็ไม่เป็นที่นิยมทั่วไปเพราะชาวล้านนายังนิยมการประดับประทีปโคมไฟตามบ้านเรือน และมักจัดตั้งธัมม์หลวง หรือเทศน์มหาชาติในวันเพ็ญเดือนยี่ตามประเพณีอยู่…”
วารสารยุพราชวิทยา ปีที่ 3 ฉบับ ส.ค.ส. 2493 มีตอนหนึ่งบันทึกไว้ว่า “…พ.ศ. 2477 นักเรียนของมัธยมปีที่ 5 โรงเรียนปรินสรอแยลส์วิทยาลัยที่นับถือพุทธศาสนา รวมกลุ่มจัดสร้างกระทงขนาดใหญ่ เอาต้นกล้วยมาทำทุ่นให้ลอยได้ ประดับด้วยโคมกระดาษหลายโคมสว่างไสว แล้วนำลงไปลอยที่ข้างคุ้มวงศ์ตะวัน…”
ยังมีข้อมูลเพิ่มเติมจากข้อเขียนของ เมฆา วิรุฬหก เว็บไซต์เดียวกัน ว่า “ประเพณีลอยกระทง เชื่อต่อๆ กันมานานว่าเป็นประเพณีที่มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย แต่หลักฐานที่จะใช้เชื่อมโยงกลับไปถึงสมัยนั้นกลับเบาบางไม่น่าเชื่อถือ อย่าง ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ซึ่งเป็นหลักฐานที่ถูกอ้างมากที่สุด นักประวัติศาสตร์โดยมากก็เชื่อว่าเป็นเอกสารที่เขียนขึ้นในยุครัตนโกสินทร์นี่เอง
ดังนั้น ประเพณี “ยี่เป็ง” ของเชียงใหม่ ที่บางตำราอ้างว่าเป็นประเพณีโบราณที่รับต่อมาจากยุคสุโขทัยเป็นราชธานี ก็ยากที่จะเชื่อถือได้”
