ฉบับวานนี้ (8 พ.ย.) “ซุปไก่” ถามถึง “นาค” ของไทยและเพื่อนบ้าน หลังจากคณะรัฐมนตรีเห็นชอบให้เป็นเอกลักษณ์ประจำชาติไทย ประเภทสัตว์ในตำนาน
เมื่อวานตอบไปแล้วถึง นาค สัตว์ศักดิ์สิทธิ์แห่งอุษาคเนย์ คำตอบนำมาจากรายงาน “นาค ก่อนครม.ยกเป็นเอกลักษณ์ชาติไทย คือสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ ‘บรรพสตรี’ แห่งอุษาคเนย์” เผยแพร่ทางมติชนออนไลน์ จากคำอธิบายของ สุจิตต์ วงษ์เทศ ผู้ก่อตั้งนิตยสารศิลปวัฒนธรรม และเจ้าของผลงานหนังสือ นาคในประวัติศาสตร์ อุษาคเนย์ และนาคมาจากไหน?
วันนี้ พบกับ “นางนาค” บรรพสตรีแห่งอุษาคเนย์
นาคยังมีความสัมพันธ์กับคนในฐานะที่เป็นบรรพบุรุษ มักแสดงสัญลักษณ์เป็นเพศหญิงหรือตัวเมีย เรียกว่า “นางนาค” เป็นสัญลักษณ์ของผู้หญิงพื้นเมืองที่เป็น “แม่” ผู้ให้กําเนิดชีวิต และเป็น “เจ้าแม่” ผู้ถือครองแผ่นดินและน้ำให้ความอุดมสมบูรณ์แก่มนุษย์
มีนิทานทั้งของอินเดียใต้และของบ้านเมืองต่างๆ ในภูมิภาค อุษาคเนย์ยกย่องว่านางนาคเป็นบรรพบุรุษของตน โดยเฉพาะตำนานของอาณาจักรจามปาและอาณาจักรฟูนันในเวียดนาม ตำนานของอาณาจักรกัมพูชาในเขมร ล้วนระบุว่านางนาคเป็นเจ้าแม่ครองแผ่นดินอยู่ก่อน ภายหลังจึงมีพราหมณ์จากเมืองไกลมาสมสู่เป็นผัวนางนาคจนได้สร้างบ้านแปลงเมืองขึ้น ในเมืองไทยก็มีนิทานเรื่องพระร่วงกษัตริย์แคว้นสุโขทัยเป็นลูกนางนาค รวมทั้งนิทานแถบโยนก-ล้านนาอีกหลายเรื่องจะเกี่ยวข้องกับนางนาค
ยังมีนิทานประจำนครธมในเขมรบอกว่า นางนาคเป็นเจ้าแม่ผู้ถือครองปราสาทนครธมและเป็นเจ้าแผ่นดินทั้งราชอาณาจักร ทุกคืนจะกลายร่างเป็นหญิงสาวรูปงามเพื่อเสพสังวาสกับกษัตริย์กัมพูชา หากคืนใดกษัตริย์ไม่ขึ้นไปเสพสังวาสตามหน้าที่จะมีเหตุร้ายให้บ้านเมืองพินาศล่มจม นิทานเรื่องนี้เชื่อกันว่าเป็นเรื่องเดียวกับนิทานพระทอง-นางนาค และเป็นที่มาของเพลงพระทอง- นางนาคครั้งกรุงศรีอยุธยาที่ใช้บรรเลงในงานแต่งงาน ทั้งนี้ น่าสงสัยว่านิทานเรื่องนางนาคจากเขมรจะมีอิทธิพลให้เกิดนิยายสมัยใหม่เรื่อง “แม่นาคพระโขนง” ด้วย
ในประเพณีทำขวัญหรือบายศรีสู่ขวัญของกลุ่มชนตระกูลไทย-ลาว จะใช้เพลงนางนาคประโคมขับกล่อม แสดงความอ่อนน้อมและวิงวอนร้องขอความมั่นคงและมั่งคั่งหรือความอุดมสมบูรณ์จากนางนาคหรือเจ้าแม่ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินและแผ่นน้ำ
เมื่อรับคติทางพระพุทธศาสนาแล้ว เพลงนางนาคก็สอดคล้องกับประเพณีบวชของสังคมไทยที่กำหนดให้ลูกชายที่จะอุปสมบทเป็นพระสงฆ์ต้องโกนผมห่มเครื่องเรียกว่านาคก่อน แล้วมีพิธีทำขวัญนาค ที่หมอขวัญจะขับลำคำร่ายบรรยายกำเนิดของผู้เป็นนาคตั้งแต่เริ่มปฏิสนธิในครรภ์ของแม่ กระทั่งคลอดเป็นตัวเป็นตนจนเติบใหญ่ได้อายุครบบวช ซึ่งหมายความว่าลูกชายกำลังจะเปลี่ยนสถานะเป็นพระสงฆ์ที่แม่จะต้องกราบไหว้ต่อไป ทั้งนี้ก็เพื่อให้ลูกชายคือ (ลูก)นาคไม่ลืมพระคุณของแม่คือนางนาคนั่นเอง
