คอลัมน์ รายงานพิเศษ
เริ่มมีเสียงวิจารณ์ต่อการแต่งตั้งอัยการสูงสุด (อสส.) และเลขาธิการสำนักงานศาลยุติธรรม เข้าร่วมเป็นคณะกรรมการเตรียมการเพื่อสร้างความสามัคคีปรองดอง
ด้วยมองว่าเป็นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรม ซึ่งจะเป็นปัญหาต่อการปฏิบัติหน้าที่ได้ หรืออาจเกิดเสียงครหาว่ามีการแทรกแซงหน่วยงานด้านยุติธรรม
ในมุมมองของอดีตผู้พิพากษา นักวิชาการ และฝ่ายสันติวิธีเห็นอย่างไร
อนุสรณ์ อุณโณ
คณบดีคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ม.ธรรมศาสตร์
ทั้ง 2 หน่วยงานเป็นบุคลากรจากหน่วยงานยุติธรรม ต้องดูว่าการตั้งเข้ามาคล้ายกับมีธงอยู่แล้วหรือไม่ว่าอาจจะไปสู่ลักษณะของการนิรโทษกรรมหรือไม่เอาผิด
โดยเอาคนที่อยู่ในส่วนกลไกรัฐที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมเข้ามาในโครงสร้าง เพื่อให้ทำหน้าที่คิดหาวิธีหากจะต้องมีการนิรโทษกรรมคนที่มีความเกี่ยวข้องกับความขัดแย้งทางการเมืองที่ผ่านมา ซึ่งคงไม่ใช่แค่ในส่วนของประชาชนทั่วไปแต่คงหมายถึงเจ้าหน้าที่รัฐที่ใช้กำลังด้วยหรือไม่
การตั้งทั้ง 2 หน่วยงานเข้ามาสะท้อนให้เห็นถึงอะไรบางอย่างได้ คำถามที่ตามมาคือ ทั้ง 2 หน่วยงานเข้ามาในโครงสร้างด้วยสัดส่วนแบบไหน ท่ามกลางกลไกของรัฐอื่นๆ ที่ประกอบอยู่ในโครงสร้างด้วย
การตั้งหน่วยงานดังกล่าวเข้ามาทำหน้าที่สร้างความปรองดองน่าคิดว่าจะช่วยลดความขัดแย้งและสร้างความปรองดองได้ดีขนาดไหน เพราะต้องทำหน้าที่ควบคุมกติกาพร้อมกับคลี่คลายปัญหาที่เกิดขึ้นด้วย จะวางตัวหรือออกแบบที่นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงอย่างไร การแต่งตั้งเช่นนี้อาจมีธงไว้ในใจแล้วว่าไม่เอาผิดคนที่มีส่วนเกี่ยวข้อง
ส่วนกระบวนการสร้างความปรองดองมีความจำเป็นแค่ไหนที่ต้องนำองค์กรด้านยุติธรรมเข้ามานั้น เข้าใจว่าวิกฤตความขัดแย้งที่ผ่านมาไม่ใช่วิกฤตความขัดแย้งในกระบวนการยุติธรรม แต่เป็นเรื่องของกลุ่มคนที่มีความคิด จินตนาการ ความคาดหวังทางการเมืองที่แตกต่างกัน และบางกลุ่มบังเอิญได้รับการสนับสนุนจากกลไกรัฐบางส่วนทำให้ปัญหาลุกลามบานปลาย
และอย่าลืมว่ากรณีสร้างความปรองดองส่วนใหญ่ใช้กรณีที่เกิดความขัดแย้งระหว่างกลุ่มคนในสังคมขั้นรุนแรง ทำนองที่ใช้ปืนผาหน้าไม้ เข่นฆ่ากัน ซึ่งโจทย์ใหญ่กว่าที่จะคลี่คลายความขัดแย้งสูญเสียที่ผ่านมา คือสร้างความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับพลเมือง กลไกของรัฐควรอยู่ตรงไหน สิทธิเสรีภาพของประชาชนเป็นอย่างไร
อย่างไรก็ตามหากทั้ง 2 หน่วยงานเข้ามาอยู่ในโครงสร้างการสร้างความปรองดองคงไม่กระทบกับบทบาทหลัก เพราะถือว่าเป็นการตั้งขึ้นมาเป็นการเฉพาะ
แต่ย้ำว่าการสร้างความปรองดอง โดยหน่วยงานที่เป็นส่วนหนึ่งของความขัดแย้งเข้าทำหน้าที่ควบคุมไม่ใช่ผู้เล่นคงไม่สามารถสร้างความปรองดองได้
สมลักษณ์ จัดกระบวนพล
อดีตป.ป.ช. และอดีตผู้พิพากษาศาลฎีกา
ไม่ขอวิจารณ์การตั้งกรรมการชุดดังกล่าว แต่ขอพูดถึงหลักของการปรองดองจะคล้ายกับการประนีประนอมยอมความของศาลที่ไม่มีปัญหาเพราะศาลเป็นกลางอยู่แล้ว คนที่จะดำเนินการเรื่องนี้ต้องเป็นอิสระ ต้องไม่มีประวัติเกี่ยวข้องกับคู่กรณีฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจึงจะดำเนินการได้สำเร็จ
ที่ศาลไม่ได้เรียกว่าการปรองดองแต่เรียกว่าการประนีประนอมยอมความ เริ่มจากศาลจะดูก่อนว่าคดีที่พิพาทหรือถกเถียงกันนั้นมีทางหรือไม่ที่พอจะไกล่เกลี่ยให้ปรองดองให้ตกลงกันได้ เช่น ต้องเป็นเรื่องของพ่อแม่ พี่น้อง สามีภรรยา
คนที่จะทำหน้าที่นี้ต้องมีความรู้มากพอสมควร ต้องเป็นกลาง เป็นอิสระ เข้าใจ ว่าปัญหา ไม่เคยมีประวัติว่าเกี่ยวข้อง กับคู่กรณี หรืออาจมีหลายฝ่ายก็ได้ ต้อง ไม่เกี่ยวข้องกับคนที่เป็นอริกันไม่ว่าฝ่ายใดถึงจะทำหน้าที่นี้ได้อย่างสำเร็จ
เมื่อดูแล้วว่ามีเรื่องที่พอจะตกลงกันได้ก็ต้องเรียนทั้งสองฝ่ายมาสอบถามประสงค์จะตกลงกันหรือไม่ เพราะการปรองดองต้องอิสระ เสียสละบางสิ่งบางอย่าง ไม่ใช่ว่าฝ่ายได้จะได้ฝ่ายเดียวหรือเสียฝ่ายเดียว ทั้งสองฝ่ายต้องมีเจตนาปรองดอง
แล้วคนกลางที่เข้าใจก็จะพูดให้เข้าใจว่าเรื่องราวเป็นอย่างไร ถ้าให้ศาลตัดสินการดำเนินการอาจจะเกิดความเสียหายต่อประเทศ ประเทศจะเสียหายอย่างไรเป็นผลอย่างไร ซึ่งเมื่อทุกฝ่ายเข้าใจก็อาจจะตกลงกันได้ว่าจะเสียสละบางสิ่งบางอย่าง ทุกฝ่ายยอมกันหมดจึงตกลงกันได้
เรื่องการปรองดองเป็นเรื่องค่อนข้างยากมาก แม้แต่ในศาลผู้พิพากษาบางคนมีความสามารถในเรื่องนี้ แต่บางคนก็ไม่มีและทำไม่สำเร็จ แต่บางคนใจเย็นค่อยๆเจรจาอย่าไปวู่วาม เพราะคงไม่เสร็จในครั้งเดียววันเดียว ดังนั้นประสบการณ์เป็นส่วนสำคัญ
อาจมีข้อเสียว่าหากไม่สามารถตกลงกันได้และเป็นคดีความกันอยู่เรื่องก็จะต้องไปผ่านท่าน ทางคู่กรณีหรือคนที่ไม่ถูกกันก็อาจรู้สึกได้ว่าท่านเคยมาเป็นส่วนหนึ่งในเรื่องนี้แล้ว อาจจะเกิดความระแวงในความเป็นธรรม
จึงมีความเห็นส่วนตัวว่าสายผู้พิพากษาหรือกระบวนการยุติธรรมควรอยู่ต่างหาก ป้องกันว่าหากมีปัญหาอะไรขึ้นมาจากเกิดการระแวงในความบริสุทธิ์ยุติธรรม
ไม่ทราบว่าผู้ตั้งกรรมการมีเจตนาที่แท้จริงอย่างไรจึงได้แต่พูดโดยหลักที่เคยทำกันมาในศาล เช่น คนที่เคยเป็นทนายของคู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมาแล้วจะไปตัดสินคดีนั้นไม่ได้ต้องถูกคัดค้าน ตามวิฯแพ่ง ที่ไม่ให้เกี่ยวข้องไม่ให้รับรู้ในเรื่องราวมาก่อน ต้องฟังเรื่องจากในศาลเท่านั้น เพื่อให้มีความเที่ยงธรรม
ยกตัวอย่างสมัยหนึ่งเคยมีคนจะมาบริจาคโต๊ะเรียนหนังสือให้กับศาลเยาวชน ผู้ใหญ่ในกระทรวงให้ไปตรวจสอบดูก่อนว ่าโรงเรียนดังกล่าวมีคดีอยู่ในศาลหรือไม่ มีการแจ้งกลับว่าตรวจแล้วไม่มี จึงถามกลับอีกว่าแล้วจะมีหรือไม่
ในเรื่องของจิตวิญญาณหรือจริยธรรมของคนที่อยู่ในกระบวนการยุติธรรมจะต้องระมัดระวังพอสมควร
โคทม อารียา
ที่ปรึกษาสถาบันสิทธิมนุษยชนและสันติศึกษา ม.มหิดล
กรณีแต่งตั้งอสส. เลขาธิการสำนักงานศาลยุติธรรม ร่วมเป็นคณะกรรมการเตรียมการเพื่อสร้างความสามัคคีปรองดองเหมาะสมหรือไม่เพราะเป็นบุคคลที่มาจากหน่วยงานยุติธรรมนั้น ต้องถามความตั้งใจของผู้แต่งตั้ง ให้อธิบายเหตุผลของการแต่งตั้งบุคคลเหล่านี้ว่ามีความตั้งใจอย่างไร
เห็นว่าทางอัยการสูงสุดบอกว่าสามารถจำแนกบทบาทได้ บทบาทหน้าที่ทางตรงก็คือบทบาทหนึ่ง ส่วนบทบาทเรื่องของการสร้างความปรองดองก็จะเป็นอีกบทบาทหนึ่ง ถ้าหากว่าสามารถจำแนกบทบาทได้ก็ถือว่าโอเค
ส่วนตำแหน่งเลขาธิการศาลยุติธรรมไม่ได้มีหน้าที่ทางตรงเกี่ยวกับกระบวนการยุติธรรม ดังนั้นไม่น่าจะมีข้อวิพากษ์วิจารณ์หนักหนาสาหัสประการใด
ความเห็นตามการคาดเดาของผม ถ้ามีอัยการสูงสุดเข้ามาร่วมก็มีโอกาสที่จะพิจารณาใช้มาตรา 21 ของพ.ร.บ.อัยการ แต่จะเกี่ยวข้องหรือไม่นั้น คงต้องไปถามผู้แต่งตั้ง
ส่วนความจำเป็นของการให้หน่วยงานยุติธรรมเข้ามาร่วมเป็นคณะกรรมการชุดนี้ ต้องบอกว่ามีอันเดียวคืออัยการสูงสุด ซึ่งทั้งหมดขึ้นอยู่กับเจตนา ถ้ามีเจตนาที่จะพิจารณาดูว่าอัยการสูงสุดถ้ามาเข้าร่วมตั้งแต่ต้นจะสามารถใช้วิจารณญาณเกี่ยวกับมาตรา 21 พ.ร.บ.อัยการได้ดีขึ้นหรือไม่ในการที่จะพิจารณาไม่ดำเนินคดี หรือระงับคดีที่เกี่ยวข้องกับเหตุจูงใจทางการเมือง
ประสบการณ์ของอัยการสูงสุดจะช่วยงานด้านการปรองดองได้มากน้อยแค่ไหนนั้นไม่ทราบ เพราะกระบวนการปรองดองมีหลายมิติ แต่ถ้าเป็นมิติที่เกี่ยวกับกรณีที่เห็นว่ามีคดีที่มีเหตุจูงใจทางการเมืองเกิดขึ้น และเห็นว่าสามารถที่จะยุติการดำเนินคดีและจะเป็นประโยชน์แก่ส่วนรวมก็จะเป็นข้อได้เปรียบของการมีอัยการสูงสุดเข้ามาร่วม
การปรองดองน่าจะให้คู่ขัดแย้งที่มีอยู่หลายฝ่ายได้แลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน ถกเถียง ถกแถลง ชี้แจงเหตุและผลซึ่งกันและกัน แต่แนวทางของป.ย.ป.ให้แยกกันแสดงความคิดเห็น ซึ่งน่าจะได้ผลน้อยกว่า ควรให้มีการพบกันและร่วมกันแลกเปลี่ยนและแสดงความคิดเห็นกันตรงๆ
ส่วนตัวอยากให้กำลังใจและขอให้ทุกฝ่ายที่กำลังเดินหน้ากระบวนการปรองดองปฏิบัติงานสำเร็จลุล่วงตามที่ได้มุ่งหวังเอาไว้
เกษม เพ็ญภินันท์
คณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯ
การผลักดันการสร้างความปรองดองผ่านโครงสร้างป.ย.ป.คือ เรื่องเดิม เพียงแค่เปลี่ยนฉลาก ไม่ต่างจากการตั้งคณะกรรมการปรองดองที่ผ่านมา ที่เริ่มจากการมองปัญหาไปตามกรอบของรัฐ รัฐเป็นเจ้าภาพ รัฐเป็นผู้จัดการ กรรมการเกือบทั้งหมดคือข้าราชการประจำ
คู่ขัดแย้งอาจมีเปิดให้พรรคการเมืองเข้ามาบ้างแต่ไม่มีฝ่ายประชาชนที่อยู่กับสภาวะความขัดแย้ง สาระสำคัญ จากความหมายของคำว่าปรองดอง ก็ ไม่เคยมี
ข้อเท็จจริงเหตุการณ์ความแตกแยกทางการเมืองตลอดเวลาที่ผ่านมากระทบกับประชาชนทุกคน แต่รูปแบบคณะกรรมการแบบนี้ก็จะมุ่งไปที่การแก้ปัญหาในระดับโครงสร้าง จุดนี้จำเป็นต้องถูกแก้ไข แต่มันคือช่วงระยะยาว
ทว่าปัญหาเฉพาะหน้าที่ข้อเท็จจริงตระหนักต่อทุกคนคือความขัดแย้ง ความรุนแรง ที่รัฐไม่เคยให้ความสำคัญต่อการค้นหา ทำความจริงให้ปรากฎ จนนำไปสู่การนำบุคคลที่ใช้ความรุนแรงมาสู่การลงโทษ ซึ่งผลของ ป.ย.ป.ที่ออกมาก็จะผ่านประเด็นเฉพาะหน้านี้ไป
พร้อมทั้งจะมุ่งกระบวนการไปตามรูปแบบเดิมคือ ให้ตัวแทนของรัฐที่เป็นกรรมการรับฟังความเห็นจากคู่ขัดแย้ง แล้วก็บอกให้ทุกฝ่ายลืมอดีต ซึ่งมันเป็นตลกร้าย
กรรมการเหล่านี้เป็นข้าราชการประจำ ไม่มีสถานะที่เกี่ยวเนื่องกับความขัดแย้งแต่คู่ขัดแย้งต้องรับฟัง ซึ่งในทางปฏิบัติไม่มีใครดำเนินการตามอยู่แล้ว เพราะไม่ได้เป็น ผู้เกี่ยวข้องหรือมีส่วนร่วมกับกระบวนการเหล่านี้เลย
บทสรุปของแนวทางแบบนี้คือความขัดแย้งจะไม่มีทางแก้ได้เป็นเพียงการควบคุมความเข้าใจ ทั้งที่พื้นฐานของการสร้างความปรองดองคือคู่ขัดแย้งต้องได้มาแบ่งปันความเข้าใจกัน ต่างฝ่ายต่างเปิดกว้างยอมรับจุดยืนซึ่งกันและกัน ด้วยความเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของทุกคน ไม่ใช่เอาคนที่ ไม่เกี่ยวข้องมาบอกให้ลืมเรื่องเก่าแล้วเริ่มต้นใหม่ง่ายๆ
การนำข้าราชการประจำมาเป็นกรรมการก็เพื่อหวังจะใช้ประโยชน์จากอำนาจหน้าที่ของตำแหน่งแต่ละคนที่ดำรงอยู่เท่านั้น พร้อมทั้งผลักคู่ขัดแย้งออกไปนอกวงเจรจา แนวโน้มความสำเร็จจึงริบหรี่มาก คงเป็นเพียงกระแสข่าว หากล้มเหลวอีกก็ไม่ส่งผลกระทบอะไรเพราะไม่มีใครให้ความเชื่อมั่นต่อกระบวนการลักษณะนี้
ทางออกที่อาจปรับเปลี่ยนได้คือ ให้สถานะของกรรมการที่เป็นข้าราชการประจำเหล่านี้ ไปอยู่ในฐานะผู้อำนวยความสะดวก รับฟังความเห็นจากคู่ขัดแย้งมายืนบนเวทีเดียวกันอย่างเท่าเทียม แล้วมาหาข้อสรุปร่วมกัน โดยให้ทุกฝ่ายมีส่วนร่วม
แต่สิ่งหนึ่งที่รัฐจำเป็นต้องตอบคำถามคือ เมื่อรู้ว่ากระบวนการแบบนี้ไม่มีประสิทธิภาพแล้วทำไมจึงเลือกผลักดัน เมื่อเลือกที่จะทำแบบนี้อีก จึงเกิดคำถามอีกว่าแล้วหลักประกันว่าความปรองดองจะเกิดขึ้นคืออะไร ซึ่งหากพยายามหาคำตอบก็คือไม่มี
