ยศชนัน ซูมตรงจากจีน หลังพบ “สี จิ้นผิง” ร่วมนายกฯ ลุยถก 3 ฝ่ายไทย-เมียนมา-จีน สยบสารหนูแม่น้ำกก-สาย นำทีมอว.-มท.-เกษตรฯ ลุย 6 มาตรการด่วน ดัน ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ ป้องนาข้าว 2.7 หมื่นไร่ ตรวจลายนิ้วมือสารพิษ-เร่งสร้างประปาบาดาล–สกัดลักลอบแร่-เปิด Agri-Map เช็กโซนปลอดภัย

เมื่อวันที่ 20 พ.ย.2569 ที่กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย นายยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรมว.อุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เข้าร่วมประชุมคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติในพื้นที่ภาคเหนือ ครั้งที่ 2/2569 ผ่านระบบออนไลน์ (Zoom) จากสาธารณรัฐประชาชนจีน

ภายหลังเสร็จสิ้นภารกิจร่วมคณะนายกรัฐมนตรีเข้าเยี่ยมคารวะ นายสี จิ้นผิง ประธานาธิบดีแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน เพื่อติดตามและเร่งขับเคลื่อน 6 มาตรการเร่งด่วนแก้ปัญหาสารหนูในแม่น้ำกก–สาย ภายหลังการลงพื้นที่ อ.แม่สาย เมื่อวันที่ 14-15 พ.ย.ที่ผ่านมา

โดยมีนายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รมช.มหาดไทย น.ส.ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รมช.เกษตรและสหกรณ์ พร้อมด้วยผู้แทนจาก ปภ. กรมควบคุมมลพิษ การประปาส่วนภูมิภาค กรมทรัพยากรน้ำบาดาล กระทรวงสาธารณสุข กรมวิชาการเกษตร กรมประมง กระทรวงอุตสาหกรรม สำนักงบประมาณ หน่วยงานความมั่นคง รวมถึงจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย เข้าร่วมประชุม

นายยศชนัน เปิดเผยความคืบหน้าจากการเข้าหารือกับประธานาธิบดี สี จิ้นผิง ว่า ภายใต้การนำของ นายกฯ และการผลักดันทางการทูตในทุกระดับของรองนายกฯและรมว.ต่างประเทศ ทำให้การพูดคุยเป็นไปในทิศทางที่ดี

ทั้งสองฝ่ายต่างรับรู้ถึงปัญหาและมีความเห็นพ้องต้องกัน พร้อมร่วมมือคลี่คลายปัญหา โดยเสนอให้จัดตั้งคณะทำงานด้านเทคนิคร่วมกันเข้าไปตรวจสอบและหยุดยั้งสารพิษที่แหล่งกำเนิด

ทั้งนี้ รัฐบาลจะนำสาระสำคัญทั้งหมดไปหารืออย่างเป็นทางการในการประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา-จีน ระหว่างวันที่ 24–26 พ.ย. ที่กระทรวงการต่างประเทศ โดยใช้หลักฐานทางวิทยาศาสตร์เป็นฐานเจรจา ทั้งผลการตรวจวัดของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และการวิเคราะห์ไอโซโทปโดยกระทรวง อว. เพื่อตรวจลายนิ้วมือพิสูจน์แหล่งที่มาของสารหนูอย่างแม่นยำ

ในที่ประชุม กระทรวง อว.ได้เสนอแนวทางออกแบบ “ฝายดักตะกอนอัจฉริยะ” ผลงานวิจัยร่วมของ สกสว. มหาวิทยาลัยนเรศวร และสถาบัน DHI โดยชี้ว่าสารหนูส่วนใหญ่เกาะติดมากับ “ตะกอนละเอียด” ซึ่งฝายทั่วไปดักได้เพียงทรายหยาบ ทำให้แม่น้ำสายผ่านเกณฑ์ไม่ถึง 5% ของจำนวนวัน

ทีมวิจัยจึงสร้างแม่น้ำจำลอง (Digital Twin) ทดสอบข้อมูลจริงต่อเนื่อง 523 วัน จนได้ระบบที่ผันน้ำขุ่นเข้าบ่อริมตลิ่ง ทำงาน 5 ขั้นตอนควบคุมด้วย AI คือ “ดัก-ตก-ดูด-รีด-คืน” โดยเติมสารจับตะกอนเฉพาะช่วงน้ำขุ่นเกินเกณฑ์ ชะลอน้ำในรางกวนช้า ปิดประตูรับน้ำอัตโนมัติช่วงน้ำหลาก และตรวจค่าสารหนูก่อนปล่อยน้ำใสคืนแม่น้ำพร้อมจอแสดงผลเรียลไทม์ให้ชาวบ้านตรวจสอบได้

ส่วนตะกอนพิษจะถูกดูดออกทุกวัน รีดน้ำ และตรวจแล็บทุกล็อต ก่อนส่งไปตรึงถาวรในโรงปูนซีเมนต์หรือฝังกลบในหลุมปลอดภัยตามเกณฑ์กรมควบคุมมลพิษ โดยชั่งน้ำหนักและติดรหัสตรวจสอบย้อนหลังได้ทุกตัน

ผลจำลองชี้ว่า ระบบกำจัดสารหนูได้ถึง 94.6% หากสร้างครบ 3 ชุดริมแม่น้ำสาย ช่วง กม.ที่ 95–99 แม่น้ำสายจะผ่านมาตรฐาน 476 จาก 523 วัน และประปาแม่สายผลิตน้ำได้ทุกวันจากเดิมที่ต้องหยุดผลิต 17 วัน

ที่ประชุมจึงเห็นชอบให้นำร่องแบบ Sandbox ที่หัวงานชลประทานแม่สาย เป็นเวลา 18 เดือน ครอบคลุมฤดูฝนปี 2570 เพื่อลดสารหนูไหลลงนา 94% คุ้มครองนาข้าวราว 27,000 ไร่ ของผู้ใช้น้ำ 3,356 ราย

นอกจากนี้ กรมชลประทานและ สกสว. จะลงพื้นที่วันจันทร์นี้ เพื่อสำรวจจุดทำบ่อดักและบำบัดตะกอนครบวงจรที่บ้านเหมืองแดง อ.แม่สาย และฝายเชียงราย ทั้งนี้ ตัวเลขดังกล่าวยังเป็นผลจากแบบจำลองซึ่งต้องยืนยันด้วยการทดลองจริงก่อนก่อสร้างเต็มรูปแบบ

ระหว่างรอโครงสร้างระยะยาว รัฐบาลวางแผนดูแลน้ำสะอาดครบทั้ง 3 ระยะ ควบคู่การส่งนวัตกรรมจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ลงพื้นที่ ได้แก่

ระยะเร่งด่วนและนวัตกรรม – ส่งมอบชุดตรวจ “M-Sense” รู้ผลใน 3-5 นาที (ลดต้นทุนจากค่าแล็บ 800–2,500 บาทและรอผลเป็นสัปดาห์) ให้ สสจ.เชียงราย แล้วเมื่อ 15 พ.ย. โดย อ.แม่สาย นำไปตรวจคัดกรองน้ำดื่มบรรจุขวด น้ำแข็ง น้ำดื่มโรงเรียน และโรงพยาบาลแม่สาย รวม 30 ตัวอย่าง ผลผ่านทั้งหมด

พร้อมติดตั้งระบบกรองนาโนไบโอชาร์แล้ว 4 พื้นที่ในเชียงราย กำจัดสารหนูได้สูงสุด 99% ตัวอย่างที่บ้านริมกก อ.เมืองเชียงราย ลดสารหนูในน้ำดิบจาก 0.069 เหลือ 0.0035 มิลลิกรัมต่อลิตร (ลดลงเกือบ 95%) ด้วยต้นทุนไม่ถึง 2 บาทต่อน้ำ 1,000 ลิตร เตรียมขยายผลร่วมกับสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนและกรมวิทยาศาสตร์บริการไปที่ ต.ท่าตอน จ.เชียงใหม่ และ อ.เมืองเชียงราย

นอกจากนี้ รถน้ำได้แจกจ่ายน้ำดื่มที่ ต.ท่าตอน แล้วกว่า 100,000 ลิตร และกรมชลประทานสำรองน้ำฉุกเฉินจาก 3 อ่างเก็บน้ำให้พื้นที่ฝาง-แม่อาย กว่า 22.5 ล้านลูกบาศก์เมตร

ระยะกลาง กรมทรัพยากรน้ำบาดาลเตรียมสร้างระบบประปาบาดาลชุมชน 14 ระบบใน 2 ตำบลของ อ.แม่สาย ที่เคยหยุดจ่ายน้ำ (แล้วเสร็จใน 120 วันหลังลงนามสัญญา) รวมพื้นที่อื่นทั้งหมด 22 ระบบ งบประมาณราว 165 ล้านบาท ช่วยเหลือประชาชน 17,600 คน พร้อมเร่งเสนอขอรับงบกลางต่อ ครม.

ส่วนระยะยาว การประปาส่วนภูมิภาคจะขยายระบบประปาฝาง-แม่อาย-ไชยปราการ ใช้น้ำดิบจากอ่างเก็บน้ำแม่ทะลบเพื่อเลิกพึ่งพาน้ำแม่น้ำเสี่ยงอย่างถาวร ควบคู่ระบบเฝ้าระวังประปาหมู่บ้านและบ่อน้ำตื้น 3 ระดับ ทั้งท้องถิ่น ชุมชน และจังหวัด

ด้านการสกัดต้นตอทางเศรษฐกิจ กระทรวงอุตสาหกรรมกำลังเร่งออกประกาศกำหนดชนิดและสภาพแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้า–ส่งออก เพื่อให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ถึงแหล่งที่มา พร้อมทำงานร่วมกับหน่วยงานความมั่นคงปิดช่องว่างการลักลอบเคลื่อนย้ายแร่ผิดกฎหมาย โดยย้ำว่าประเทศไทยต้องไม่เป็นปลายทางของแร่ที่ผลิตจากการทำลายแม่น้ำ

ด้านภาคเกษตรและประมง หน่วยงานจะเก็บตัวอย่างพืช ดิน และน้ำ 50 จุด ใน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ระหว่างวันที่ 23–25 พ.ย.นี้ ก่อนเผยแพร่แผนที่ Agri-Map แบ่งพื้นที่เป็นโซนเขียว เหลือง และแดง ในวันที่ 15 ธ.ค.2569

โดยผลผลิตโซนเขียวจะได้รับรองมาตรฐาน GAP เพื่อไม่ให้เหมารวมว่าทุกพื้นที่ปนเปื้อน ส่วนพืชผลที่มีสารพิษเกินมาตรฐานจะมีการรับซื้อเพื่อนำไปทำลาย ขณะที่ปลาและกุ้งที่ตรวจแล้วมีค่าสารหนูไม่เกินเกณฑ์ แต่แนะนำให้นำเครื่องในออกก่อนรับประทาน

สำหรับการสื่อสารสร้างความมั่นใจ ทุกหน่วยงานที่มีข้อมูลจะประชุมกันในช่วงบ่ายวันนี้ เพื่อเร่งนำข้อมูลที่ผ่านการตรวจยืนยันแล้วขึ้นแพลตฟอร์มกลางออนไลน์ที่อัปเดตอย่างต่อเนื่อง ให้ประชาชนตรวจสอบสถานการณ์ในพื้นที่ตนเองได้อย่างโปร่งใส

นายยศชนัน กล่าวต่อว่า การแก้ปัญหาจะเดินหน้า 2 เส้นทางคู่ขนาน คือเจรจาแก้ที่ต้นเหตุด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ และปกป้องน้ำดื่ม อาหาร สุขภาพ และรายได้ของประชาชนฝั่งไทยตั้งแต่วันนี้โดยไม่รอให้ต้นน้ำสะอาดก่อน ต้นน้ำอาจอยู่นอกพรมแดน แต่ความปลอดภัยของคนไทยเป็นหน้าที่ของรัฐบาลไทย และจะทำหน้าที่นี้จนกว่าแม่น้ำของเราจะกลับมาใสอีกครั้ง

ติดตามข่าวสด

ข่าวเด่นประจำวัน