เสวนา พื้นที่ปลอดภัย และ ความยุติธรรมทางเลือกในจังหวัดชายแดนใต้

วันที่ 8 ธ.ค. ที่โรงแรมเดอะ สุโกศล พญาไท สถาบันสิทธิมนุษยชนและสันติศึกษา ม.มหิดล และมูลนิธิเอเชีย จัดเสวนาเรื่อง “พื้นที่ปลอดภัยและความยุติธรรมทางเลือกในจังหวัดชายแดนใต้” ซึ่งมีนักวิชาการและข้าราชการการเมืองเข้าร่วมฟังเสวนาและแลกเปลี่ยนความเห็น โดยน.ส.อันธิฌา แสงชัย อาจารย์คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ม.สงขลานครินทร์ กล่าวว่า กลไกยุติธรรมทางเลือก จำเป็นต้องคำนึงถึงสิทธิของเหยื่ออย่างเท่าเทียมกับผู้เสียหาย พร้อมกันนี้ รัฐจำเป็นต้องคำนึงถึงผลเสียที่อาจเกิดขึ้นภายหลังการใช้มาตรการดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็น ความปลอดภัยของชุมชนที่ผู้กระทำผิดจะกลับเข้าไปอาศัย ไปจนถึงการรับประกันว่าผู้เสียหายจะไม่กระทำความผิดซ้ำ

น.ส.อันธิฌา กล่าวต่อว่า การใช้กลไกยุติธรรมทางเลือก จำเป็นต้องให้ความสำคัญกับกลุ่มชาวไทยพุทธในพื้นที่ เนื่องจากมีข้อกังวลต่อชาวไทยพุทธในพื้นที่ว่า ผลประโยชน์สาธารณะที่ถูกพูดถึงบ่อยครั้งในกระบวนการพูดคุยของพื้นที่สามจังหวัดชายแดนใต้นั้น ได้รวมกลุ่มคนไทยพุทธไว้ด้วยหรือไม่ พร้อมกันนี้ คนไทยพุทธในพื้นที่ยังไม่มีความเชื่อมั่นต่อกลไกยุติธรรมทางเลือก โดยมองว่ากลไกดังกล่าวยังมีช่องโหว่ อีกทั้งยังขาดการมีส่วนร่วมของคนไทยพุทธในพื้นที่ คนไทยพุทธในพื้นที่จึงเสนอว่าควรมีการชะลอการใช้กฎหมายดังกล่าว จนกว่าจะมีการร่างกฎหมายใหม่ให้มีความเหมาะสมกับบริบทของพื้นที่ โดยที่คนไทยพุทธในพื้นที่ได้มีส่วนร่วมในกระบวนการดังกล่าว

อัยการ ชง ม.21 พ.ร.บ.มั่นคง แทนพ.ร.ก.ฉุกเฉิน

นายโสภณ ทิพย์บำรุง อัยการพิเศษ ฝ่ายคดีอาญา 3 ภาค 9 กล่าวว่า ก่อนหน้านี้การทำความผิดในพื้นที่มักเป็นการทำความผิดในรูปแบบขบวนการ แน่นอนว่าเป็นอุดมการณ์ที่เห็นต่างจากรัฐ แต่จากการศึกษา พ.ร.บ.ความมั่นคง มาตรา 21 โดยเอื้อการพูดคุยอบรมกับผู้ต้องหาที่เข้าไปเกี่ยวข้อง ใช้เวลา 6 เดือน มักไม่หวนกลับไปยุ่งเกี่ยวอีก เมื่อใช้กระบวนการอบรมแทนการกระบวนการฟ้อง ภาครัฐและภาคประชาชนยังไม่ค่อยเข้าใจประเด็นนี้

นายโสภณ กล่าวต่อว่า อย่างไรก็ตาม พ.ร.บ.ความมั่นคงนี้ มีผลบังคับใช้เพียงพื้นที่ส่วนหนึ่งของจังหวัดชายแดนใต้ โดยพื้นที่ส่วนใหญ่จะเป็นการบังคับใช้ภายใต้ พ.ร.ก.ฉุกเฉิน ปี 48 ตนเสนอว่าควรจะยกเลิก พรก.ฉุกเฉินที่ประกาศใช้ในพื้นที่ อำนาจการควบคุมตัวไม่เกิน 30 วัน ต้องยกเลิกไป เพื่อไม่ให้เป็นภาระของเจ้าหน้าที่ทหาร จะได้มีเวลาไปวางยุทธศาสตร์ด้านการข่าวให้รัดกุมรอบคอบขึ้น อีกกรณีหนึ่งคือต้องมีการแก้บทบัญญัติเพิ่มเติม คือระหว่างที่ใช้การอบรม ไม่มีข้อระบุว่าให้อัยการระงับการสั่งฟ้องชั่วคราว ทั้งนี้จะต้องมีกระบวนการการสร้างความเข้าใจกับประชาชนด้วย มาตรา 21 อัยการไม่มีอำนาจตัดสินใจ แต่ทำงานร่วมกับกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร (กอ.รมน.) และร่วมให้ความเห็น อัยการเป็นแค่นายไปรษณีย์นำความเห็นของฝ่ายความมั่นคงเสนอต่อศาล

ต้องดูแลความปลอดภัยให้ผู้เข้าร่วมกลไกยุติธรรมทางเลือก

ขณะที่ นายสุทธิชัย งามชื่นสุวรรณ รองคณบดี คณะนิติศาสตร์ ม.สงขลานครินทร์ กล่าวว่า สำหรับกลไกยุติธรรมทางเลือกที่มีการเสนอกันนั้น แต่ละกลุ่ม ประกอบด้วย กลุ่มผู้เสียหายมุสลิม กลุ่มอดีตนักโทษ และกลุ่มศาลยกฟ้อง คดีความมั่นคงนั้น ต่างก็มีความเห็น และข้อกังวลต่อกลไกดังกล่าวแตกต่างกัน สำหรับข้อกังวลต่อกลุ่มผู้เสียหายมุสลิม พบว่า กลุ่มนี้ มองว่า การเยียวยายังไม่เพียงพอ โดยเฉพาะการเยียวยาเชิงจิตใจ ซึ่งบางราย ได้รับผลกระทบตั้งแต่ปี 2547-2548 แต่ทุกวันนี้ยังไม่ได้รับความจริง จะไปเรียกร้องให้ผู้เสียหายให้อภัยคงเป็นเรื่องยาก มาตรา 21 ควรบังคับใช้กับความผิดที่ไม่รุนแรง และให้ความสำคัญกับการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบมากกว่านี้ ทั้งนี้ หากมีการบังคับใช้มาตราดังกล่าวจริง รัฐก็ควรมีมาตรการดูแลควบคุมไม่ให้คนเหล่านี้กลับมากระทำผิดอีก พร้อมกันนี้ ควรสร้างปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้กระทำผิดกับชุมชน เพื่อให้เกิดความสำนึกรับผิดชอบต่อชุมชน

นายสุทธิชัย กล่าวว่า ด้านกลุ่มอดีตนักโทษ มีความเห็นว่า กระบวนการยุติธรรมที่ใช้ในพื้นที่มีอคติทางชาติพันธุ์ และกลไกยุติธรรมทางเลือกไม่น่าจะแก้ปัญหาได้ หรือประสบความสำเร็จได้ ดังนั้น รัฐจำเป็นต้องมีความจริงใจในการแก้ปัญหาก่อน โดยกลุ่มอดีตนักโทษ ยืนยันว่าสิ่งที่เขาทำนั้น เป็นไปตามความคิดทางการเมือง ไม่ใช่สิ่งที่ผิด พร้อมกันนี้ ยังมีกลุ่มอดีตนักโทษกังวลว่าหากมีการปล่อยตัวออกมา อดีตนักโทษจะมีความปลอดภัยหรือไม่ ทั้งนี้ กลุ่มอดีตนักโทษเสนอว่า ไม่ควรกำหนดเงื่อนไขที่ให้ผู้ถูกดำเนินคดีต้องมอบตัว หรือยอมรับว่าเป็นการกระทำความผิดโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ พร้อมกันนี้ มาตรา 21 ควรใช้กับนักโทษที่อยู่ระหว่างพิจารณาคดี หรือที่อยู่ระหว่างจองจำ ไม่จำกัดกับกลุ่มที่อยู่ระหว่างการสอบสอนเท่านั้น นอกจากนี้ รัฐควรมีมาตรการดูแลความปลอดภัยให้กับกลุ่มนักโทษที่ได้รับการปล่อยตัว

นายสุทธิชัย กล่าวอีกว่า ด้านกลุ่มที่ศาลยกฟ้อง คดีความมั่นคง มีข้อกังวลต่อมาตราดังกล่าว ว่าจะมีการบังคับให้มีการเข้าร่วมกระบวนการอบรมเงื่อนไข ซึ่งอาจกินเวลานาน และจะกลายเป็นสภาวะที่ยากลำบากต่อผู้บริสุทธิ์ พร้อมกันนี้ กลุ่มนี้ ยังเกรงว่าผู้เสียหายอาจมีการแก้แค้นกันหลังจากปล่อยตัว และกังวลว่า หลังจากผ่านการอบรมตามมาตรา 21 นั้น ผู้ที่ผ่านกลไกยุติธรรมทางเลือกจะสามารถกลับเข้าสู่สังคมได้หรือไม่ โดยกลุ่มนี้ เสนอว่า ไม่ควรบังคับให้มีการสำนึกผิด แต่อาจให้มีการยอมรับผลของการกระทำ พร้อมกับมาตรการดูแลความปลอดภัยผู้ที่เข้าร่วมกลไกยุติธรรมทางเลือกในการกลับเข้าสู่สังคม

“ทวี” ชี้ต้องไปให้สุดรากเหง้าปัญหา

ด้านพ.ต.อ.ทวี สอดส่อง อดีตเลขาธิการศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ กล่าวว่า การแก้ปัญหาต้องคำนึง 3 ข้อหลัก ได้แก่ ความยุติธรรม กระบวนการยุติธรรม และความสงบและสันติสุขในพื้นที่ โดยกฎหมายที่บังคับใช้ต้องเป็นกฎหมายที่เป็นธรรมกับคนในพื้นที่ ซึ่งจากประสบการณ์ของตนที่ผ่านมา พบว่า กระบวนการยุติธรรมในพื้นที่ยังไม่อาจให้ความเชื่อมั่นต่อคนในพื้นที่ได้ จึงทำให้กลุ่มขบวนการเลือกใช้การแก้แค้น การแก้ปัญหาความขัดแย้งในพื้นที่จำเป็นต้องมีการพูดคุยหาทางออกร่วมกัน

พ.ต.อ.ทวี กล่าวว่า สมัยที่ตนไปเจรจาสันติภาพ ที่มาเลเซีย หัวหน้าฝ่ายเห็นต่าง พูดกับตนว่า หากคนมลายูได้รับสิทธิในการรักษาอัตลักษณ์ของตนคืน การต่อต้านจะไม่เกิดขึ้น และหากไม่ร่วมมือกัน ความรุนแรงจะยิ่งเพิ่มมากขึ้น ทุกวันนี้ บทเรียนในหนังสือประวัติศาสตร์ยังสอนเรื่องสุโขทัยอยู่เลย เหตุใดจึงไม่ให้มีการเรียนรู้เรื่องราวประวัติศาสตร์ของคนมลายูบ้าง

พ.ต.อ.ทวี กล่าวว่า สมัยที่ตนไปเป็นรองปลัดยุติธรรม ได้ไปพูดที่ ร.ร.ธรรมวิทยามูลนิธิ จ.ยะลา ซึ่งขณะนั้น นายสะแปอิง บาซอ เป็นครูใหญ่ และมีหมายจับจากฝ่ายความมั่นคง เพิ่งหนีไป แต่ข้อเท็จจริง คือ เขามีลูกศิษย์ที่รักมากกมาย ตนบอกลูกศิษย์เขาว่า นายสะแปอิงมีสิทธิที่จะกลับมาสู้เพื่อยืนยันสิทธิของตัวเอง ทำให้คนมลายูเห็นว่าการมีอุดมการณ์เห็นต่างจากรัฐไม่ใช่เรื่องผิด ทั้งนี้ ภาษามลายูเป็นภาษาสากล ไม่ได้มีแค่ในพื้นที่ชายแดนใต้ใช้ แต่รวมถึงมาเลเซีย และอินโดนีเซีย แต่รัฐไทยไม่ได้ให้ความสำคัญกับภาษามลายู เวลาพูดเรื่องพื้นที่ปลอดภัย จึงต้องพูดไปให้สุดว่า รากเหง้าของปัญหาคืออะไร และเมื่อความยุติธรรมเกิดขึ้นในทุกมิติ ความปลอดภัยก็จะเกิด ตนเชื่อว่าความปลอดภัยของชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนทุกคนสำคัญกว่าแค่พื้นที่ปลอดภัย

นักวิชาการเสนอ 6 ปัจจัย การทำพื้นที่ปลอดภัย

ส่วนนายอาทิตย์ ทองอินทร์ อาจารย์วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม ม.รังสิต กล่าวว่า การแก้ไขปัญหาความรุนแรง ต้องการการมีส่วนร่วม และเปิดกว้าง ในการสร้างกติกาทางการเมือง ไปพร้อมๆกับการพัฒนาศักยภาพของชุมชนที่อยู่ในพื้นที่ขัดแย้ง ประเด็นในการสร้างพื้นที่ปลอดภัย ต้องเข้าใจตรงกันว่า สิ่งที่เกิดขึ้นในพื้นที่ขณะนี้เป็นสงครามอสมมาตร คือ คู่ขัดแย้งมีอำนาจและขีดความสามารถไม่เท่ากัน คือ ทหารไทยมีกำลังมากกว่า ทำให้ฝ่ายตรงข้ามต้องต่อสู้แบบลับไปโดยปริยาย

นายอาทิตย์ กล่าวต่อว่า การนิยามว่าพื้นที่เป็นพื้นที่สงคราม หรือพื้นที่ขัดแย้ง การวิเคราะห์สิ่งนี้จะนำไปสู่ความชัดเจนในการสร้างพื้นที่ปลอดภัย ทั้งนี้ต้องคำนึงถึงข้อเรียกร้องของชุมชนนั้นๆ ด้วย โดยที่ไม่ลืมประเมินภัยแทรกซ้อน ทั้งปัญหายาเสพติด และอาชญากรรมด้วย ในแง่นี้ ฝ่ายรัฐต้องเริ่มในการสร้างกระบวนการก่อน เพราะมีอำนาจมากกว่า และคู่ขัดแย้งต้องร่วมกันสร้างกลไกวิธีการพิสูจน์ว่าใครเป็นผู้ก่อเหตุ ต้องคำนึงถึงมิติการจัดการสาเหตุรากเหง้าของความรุนแรง

“ปัจจัยแห่งความสำเร็จของการทำพื้นที่ปลอดภัย ได้แก่ 1.จัดการกับรากเหง้าของความรุนแรง 2.มีหลักเกณฑ์ตรวจสอบผู้ละเมิดอย่างชัดเจน 3.สร้างพื้นที่กลางและชุมชนเป็นเจ้าของ 4.ชุมชนมีอำนาจ ทักษาต่อรองกับรัฐ แสดงบทบาทโดยไม่หวาดระแวง 5.เข้าใจสภาพความเป็นจริงของฝ่ายขบวนการ ว่าความชอบธรรมอยู่ตรงไหน และ 6.หนุนให้ประชาชนตรงกลางสามารถกดดันคู่ขัดแย้งได้”