ชะตากรรม ‘โกษาปาน’ ถูก ‘พระเพทราชา’ ตัดจมูก-ริบทรัพย์ กับข้อกล่าวหารุนแรง จงรักภักดีต่อฝรั่งเศสและสมเด็จพระนารายณ์
ละคร พรหมลิขิต นำเสนอ ฉาก เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) นักการทูตแห่งกรุงศรีอยุธยา เข้าเฝ้าฯ สมเด็จพระเพทราชา ในท้องพระโรง สมเด็จพระเพทราชา ได้สั่งให้ เจ้าพระยาโกษาธิบดี ไปไล่พวกฝรั่งเศส ที่ป้อมบางกอก ซึ่งกรมพระราชวังบวรฯ ก็ตั้งคำถามว่า เจ้าพระยาโกษาธิบดี จะทำได้หรือไม่ เพราะเหมือนจะสนิทสนมกับฝรั่งเศส ด้วย สมเด็จพระนารายณ์ เคยส่งไปเป็นทูต
เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เป็นบุตรของเจ้าแม่วัดดุสิต พระนมชั้นเอกในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กับสามีเชื้อสายพระยาเกียรดิ์ พระยาราม เกิดในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ปานได้บรรดาศักดิ์ ออกพระวิสุทธสุนทร
และได้รับแต่งตั้งเป็นทูตออกไปเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส ในการเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 คณะทูตอยุธยาได้รับการยกย่องชื่นชมจากชาวฝรั่งเศส เนื่องจากเป็นครั้งแรกที่พระเจ้าแผ่นดินฝ่ายตะวันออกแต่งทูตไปยังฝรั่งเศส
เมื่อสิ้นสมเด็จพระนารายณ์ใน พ.ศ. 2231 สมเด็จพระเพทราชาขึ้นครองราชย์ต่อ ปานได้รับแต่งตั้งเป็น เจ้าพระยาโกษาธิบดี ว่าการพระคลัง มีบันทึกไว้ว่า ใน พ.ศ. 2239 ปานถูกลงอาญาอยู่บ่อยครั้ง เนื่องด้วยเป็นที่นิยมในหมู่ราษฎร มีครั้งหนึ่งพระเพทราชากริ้วมาก ใช้พระแสงตัดปลายจมูกของปาน บางแหล่งว่า ที่ถูกตัดจมูก เพราะเขาถูกกล่าวหาว่า จงรักภักดีต่อฝรั่งเศสและสมเด็จพระนารายณ์
ใน พ.ศ. 2242 เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ถูกลงพระราชอาญา ภรรยา อนุภรรยา รวมทั้งบุตรสาวและบุตรชาย ถูกคุมขัง ทรัพย์สมบัติก็ถูกริบทั้งหมด บางแหล่งว่า เขาตัดสินใจฆ่าตัวตายใน พ.ศ.2243
