ถ้าลองเดินลัดเลาะไปตามคลองในท่าฉลอม เมืองเล็กๆ ริมทะเลของสมุทรสาคร ภาพที่เคยคุ้นตาในอดีตคือแนวป่าจากที่ขึ้นเรียงรายโอนเอนไปตามลม เป็นแหล่งพึ่งพาของสิ่งมีชีวิต และผู้คนในชุมชนมายาวนาน
ป่าจากที่ยังเหลืออยู่
ต้นจาก ไม่ใช่แค่พืชริมน้ำธรรมดา แต่คือวัตถุดิบสารพัดประโยชน์ที่ผูกพันกับวิถีชีวิตคนท่าฉลอมมาตั้งแต่รุ่นปู่ย่า ใบจากนำไปมุงหลังคา ทำฝาบ้าน หรือสานเป็นภาชนะใช้ในครัวเรือน ก้านจากใช้เป็นเชื้อเพลิง ส่วนผลจากก็กลายเป็นของกินพื้นบ้าน ทั้งคาวและหวานที่หลายคนยังจำรสชาติได้ดี
“แถวบ้านผมยังมีคนเฒ่าคนแก่เอาใบจากไปมุงหลังคาอยู่ครับ”
ธันวาล่องเรือชมต้นจาก
เสียงเล่าจาก ธันวา ด.ช.วรัญญู แก้วสุกใส เด็กชายที่เติบโตอยู่ใกล้ป่าจาก สะท้อนให้เห็นว่าแม้ภาพของวิถีดั้งเดิมจะค่อยๆ เลือนหายไป แต่ในบางมุมของชุมชนยังคงมีผู้คนที่ผูกพันและใช้ชีวิตร่วมกับป่าจากอยู่ไม่ห่างไกล
ในวันวาน ช่วงน้ำขึ้นน้ำลง คนในชุมชนจะพายเรือเข้าไปเก็บลูกจาก นำมาปอกเปลือกแข็งๆ แงะออกอย่างคล่องมือ เหลือเนื้อใสๆ นุ่มหนึบ ก่อนจะแปรรูปเป็นขนมหลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นลูกจากลอยแก้ว หวานเย็นชื่นใจ หรือใช้ใบจากมาทำขนมจาก หอมกลิ่นใบจากเผา หรือการใช้ยอดจากมาทำข้าวต้มห่อยอดจากที่ทั้งอิ่มท้องและอิ่มใจ
คลองเล็กๆ ที่มีต้นจากเรียงราย
ภาพเหล่านี้เคยเป็นเรื่องธรรมดาในชีวิตประจำวัน แต่วันนี้กลับกลายเป็นภาพที่หาได้ยากขึ้นทุกที
เมื่อเวลาผ่านไป วิถีชีวิตของผู้คนเปลี่ยนไปตามเศรษฐกิจและสังคม คนรุ่นใหม่มีทางเลือกในการทำงานมากขึ้น อาชีพที่เคยผูกพันกับป่าจากค่อยๆ ลดบทบาทลง การเข้าไปเก็บจาก แปรรูป หรือใช้ประโยชน์จากต้นจากไม่ได้เป็นกิจกรรมหลักของครอบครัวอีกต่อไป
ยอดจาก
“ป่าจากบ้านป้าเป็นที่มรดก พี่น้องที่ได้แบ่งสัดส่วนกันไปก็ขึ้นอยู่กับว่าจะใช้ประโยชน์อย่างไร ที่ของป้า ป้าใช้ประโยชน์ด้วยการตัดยอดจากมาทำขนมต้มแล้วมาขายสร้างรายได้ ข้อดีของป้าคือป้าไม่ต้องปลูก แค่ไม่ทำลายก็มีจากให้เก็บตลอดไป เพราะมันแตกหน่อเติบโตง่าย”
ขนมจากจาก
อีกมุมหนึ่งของเรื่องเล่าในท่าฉลอม ป้าหน่อง ธนกร อำภา คนท้องถิ่นดั้งเดิม ยังคงยืนหยัดทำข้าวต้มห่อยอดจากขายเลี้ยงชีพอยู่ทุกวัน เรื่องราวของป้าหน่องจึงไม่ใช่แค่การทำมาหากิน แต่เป็นภาพสะท้อนว่าการหยิบใช้ทรัพยากรพื้นถิ่นอย่างเรียบง่ายยังคงช่วยต่อชีวิตวิถีดั้งเดิมให้เดินต่อไปอย่างงดงาม
ข้าวต้มห่อยอดจาก
ทุกวันนี้เราอาจยังพอเห็นร่องรอยของจากอยู่บ้าง ผ่านขนมพื้นบ้านไม่กี่ชนิดที่ยังหลงเหลืออยู่ตามตลาด เช่น ลูกจากลอยแก้ว หรือขนมจากที่ทำขายกันในบางเจ้า แต่สิ่งเหล่านี้ก็เหมือนเป็นเพียงเศษเสี้ยวของเรื่องราวที่เคยยิ่งใหญ่
ป้าหน่อง
คำถามคือถ้าวิถีนี้ยังคงค่อยๆ เลือนหายไปแบบนี้ ในอนาคตป่าจากจะยังมีความหมายอะไรกับคนรุ่นต่อไป อาจไม่ใช่แค่พืชริมน้ำที่ไม่มีใครสนใจ อาจไม่ใช่แหล่งอาหารหรือวัตถุดิบอีกต่อไป แต่อาจกลายเป็นเพียง “ความทรงจำ” ที่เล่าขานผ่านคำบอกเล่า
พบเรื่องราว วิถีจาก ท่าฉลอม ในรายการทุ่งแสงตะวัน ทางเพจทุ่งแสงตะวัน และ YouTube Payai TV
รัตนาภรณ์ ละมูลเจริญ
