“กรมทะเล” คุมท่องเที่ยว “กฎเหล็กดำน้ำ“ วางมาตรการคุ้มครองทรัพยากรปะการังจากกิจกรรมการท่องเที่ยวดำน้ำ ย้ำหัวใจสำคัญในการปกป้องแนวปะการัง
ใต้ท้องทะเลอันดามันและอ่าวไทยที่นักท่องเที่ยวหลายล้านคนหลงใหลในความงาม กำลังส่งเสียงร้องขอความช่วยเหลือจากร่องรอยของการเหยียบย่ำ แรงตีฟิน การจับและสัมผัส การหักกิ่งปะการัง และยืนถ่ายภาพบนปะการังโขด
“ลองคำนวณคร่าวๆ ในหนึ่งวันของเกาะราชา จ.ภูเก็ต ช่วงพีคสุดช่วงไฮซีซันจะมีเรือ 50-70 ลำ ที่พานักท่องเที่ยวเฉลี่ยลำละ 20 คนลงไปดำดูปะการัง ในจำนวนนี้หากเพียง 1-10% เผลอหักกิ่งปะการัง หรือยืนถ่ายภาพแนวปะการัง จะเกิดความเสียหายต่อปะการังแค่ไหน “
ประภาพร ไหวพริบ หรือน้องปุ๋ม นักวิชาการประมงชำนาญการพิเศษ กองอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเล กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง บอกถึงข้อกังวล เธอ และน้องฟิล์ม รวิพร บุญมานำ นักวิชาการประมงปฏิบัติการ (ทช.) เป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญในการเดินหน้าภารกิจสำคัญในการปกป้องปะการังผ่านกฎหมายสู่การปฎิบัติจริง
ประภาพร บอกว่า จากข้อมูลของ ทช. พบปัญหาหลักของการท่องเที่ยวดำน้ำในอดีตคือนักท่องเที่ยวขาดองค์ความรู้พื้นฐาน เพราะเมื่อเรือท่องเที่ยวหรือครูสอนดำน้ำพานักท่องเที่ยวไปถึงจุดดำน้ำดูปะการัง ก็ลงสู่ทะเลโดยไม่มีผู้ควบคุมดูแลอย่างใกล้ชิด โดยหลายคนไม่รู้ด้วยซ้ำว่าปะการังไม่ใช่หิน แต่เป็น “สัตว์ทะเล“ ที่มีชีวิตและเป็นบ้านอันเปราะบาง เป็นแหล่งสัตว์น้ำ และอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน
“หากปล่อยให้กิจกรรมดำน้ำดำเนินไปอย่างไร้ทิศทาง จะส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ สัตว์น้ำสูญเสียที่อยู่อาศัย แนวปะการังหักพังจากการเหยียบย่ำ ยืนถ่ายรูป หรือแรงกระแทกจากฟิน ของนักดำน้ำมือใหม่ รวมถึงตะกอนที่ฟุ้งกระจายไปกลบปะการัง จนสุดท้ายอาจจะทุบหม้อข้าวการท่องเที่ยว เมื่อปะการังตายและกลายเป็นซากปรักหักพัง นักท่องเที่ยวก็จะไม่มาเยือน ส่งผลกระทบโดยตรงต่อเศรษฐกิจและการสร้างรายได้ของประเทศ”
ข้อมูลการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) คาดการณ์มูลค่าตลาดธุรกิจดำน้ำของไทยเติบโตต่อเนื่องปีละประมาณ 12% โดยทะลุสูงถึง 8,500 ล้านบาท โดยพิกัดสอนเรียนดำน้ำยอดฮิต เช่น เกาะเต่า เกาะพะงัน เกาะสมุย จ.สุราษฎร์ธานี เกาะราชา จ.ภูเก็ต รวมทั้งแถบทะเลชลบุรี
เหตุผลเหล่านี้ ทำให้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) จึงออกประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เรื่อง มาตรการคุ้มครองทรัพยากรปะการังจากกิจกรรมการท่องเที่ยวดำน้ำ พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผลบังคับใช้อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 22 เม.ย. 2568 เพื่อลดความเสื่อมโทรมก่อนที่แหล่งท่องเที่ยวระดับโลกจะเสียหายตลอดกาล
หัวใจของประกาศฉบับนี้ รวิพร อธิบายว่า ได้มีการออกกฎระเบียบสำคัญ และเป็นเรื่องใหม่ในด้านการท่องเที่ยวดำน้ำรวม 11 ข้อ โดยกำหนดหน้าที่ของผู้ประกอบการ และผู้ควบคุมอย่างเคร่งครัด โดยเฉพาะ “ข้อ 4” “ข้อ 5” และ “ข้อ 6” เป็นหัวใจสำคัญในการปกป้องแนวปะการัง
หากอธิบายแบบชัดๆ พาร์ทแรกคือการกำหนดหน้าที่ของผู้ควบคุมกิจกรรมท่องเที่ยวดำน้ำหรือผู้ประกอบการ กล่่าวคือ ผู้ประกอบการต้องมี “ผู้ควบคุมการดำน้ำ” ไปกับนักท่องเที่ยวทุกครั้ง และต้องมีเสื้อชูชีพในการดำน้ำตื้นทุกครั้ง ส่วนพาร์ทที่สองคือกำหนดหน้าที่ของผู้ควบคุม และผู้ช่วยควบคุมดำน้ำ ซึ่งมีหน้าที่ควบคุมกิจกรรมท่องเที่ยวดำน้ำในบริเวณแนวปะการัง ต้องมี “บัตรผู้ควบคุม” (Dive Controller) ซึ่งผ่านการอบรมหลักสูตรเฉพาะจาก ทช.
รวิพร บอกว่า เพื่อให้มาตรการนี้ขับเคลื่อนได้จริง ทช.ยังวางระบบการทำงานของผู้ถือบัตรผู้ควบคุมไว้ 5 ระดับตามประเภทการดำน้ำ และสัดส่วนของนักท่องเที่ยว ดังนี้ ดำน้ำลึก (Scuba Diving) ผู้ควบคุม 1 คน ต่อนักท่องเที่ยวไม่เกิน 4 คน ส่วนดำน้ำตื้น (Snorkeling) และฟรีไดฟ์(Free Diving) ผู้ควบคุม 1 คน ต่อนักท่องเที่ยวไม่เกิน 20 คน (และต้องมีผู้ช่วยผู้ควบคุมเพิ่มตามสัดส่วน) ส่วนการทดลองเรียนดำน้ำผู้ควบคุม 1 คน ต่อนักเรียนไม่เกิน 2 คน การเรียนและการสอบดำน้ำลึกผู้ควบคุม 1 คน ต่อนักเรียนไม่เกิน 4 คน ต้องกระทำบนพื้นทรายนอกแนวปะการังเท่านั้น
“หน้าที่ผู้ควบคุมและผู้ช่วยดำน้ำต้องแจ้งกฎ ให้นักท่องเที่ยวดำน้ำทราบก่อนว่าจะต้องปฏิบัติอย่างไร เพื่อป้องกันให้การดำน้ำ ไม่ส่งผลกระทบกับปะการัง 6 สิ่งที่ต้องจดจำ ตั้งแต่ห้ามเคลื่อนย้ายปะการังสัตว์น้ำ ห้ามแตะ สัมผัสปะการังโดยเด็ดขาด ห้ามให้อาหารปลา ทิ้งขยะ หรือทำกิจกรรมที่ก่อให้เกิดตะกอนฟุ้งกระจาย และห้ามกิจกรรมเดินใต้น้ำ (Sea Walker) ทันที“ รวิพร บอกกฎเหล็ก
ซึ่งยังการเรียนการสอนดำน้ำจะต้องทำบนพื้นทรายเท่านั้น เพื่อไม่ให้กระทบแนวปะการัง ส่วนสายแชะที่ต้องการถ่ายภาพใต้น้ำ จะอนุญาตเฉพาะผู้ที่ผ่านการดำน้ำระดับ Advanced ที่มีประสบการณ์อย่างน้อย 40 ไดฟ์ขึ้นไปเท่านั้น เพื่อป้องกันอุบัติเหตุจากการถ่ายภาพจนเผลอไปเหยียบย่ำความสมบูรณ์ของธรรมชาติใต้ท้องทะเล
ประภาพร บอกด้วยว่า เจ้าหน้าที่ ทช. จะลงพื้นที่สุ่มตรวจอย่างจริงจังใน 3 จุดสำคัญ เริ่มจากที่ร้านผู้ประกอบการ เน้นตรวจสอบความพร้อม จำนวนผู้ควบคุมดำน้ำ และอุปกรณ์ชูชีพสำหรับนักท่องเที่ยว ส่วนจุดที่ 2 ที่ท่าเรือ ตรวจสอบจำนวนนักท่องเที่ยวต่อเรือแต่ละลำว่าเป็นไปตามสัดส่วนที่กฎหมายกำหนดหรือไม่ และสุดท้ายที่จุดดำน้ำกลางทะเล ทช.ติดตามเรือไปดูการปฏิบัติงานจริง ว่าผู้ควบคุมได้แจ้งกฎกติกาและดูแลนักท่องเที่ยวไม่ให้ทำลายปะการังหรือไม่
“พบว่าในช่วง 9 เดือนหลังการบังคับใช้ มีการสุ่มตรวจในพื้นที่เกาะราชา จ.ภูเก็ต เกาะเต่า จ.สุราษฎรธานี และเกาะล้าน จ.ชลบุรี ที่เป็นแหล่งสอนและเรียนดำน้ำ พบว่ายังไม่มีใครหากฝ่าฝืน แต่หากกพบฝ่าฝืน จะมีบทลงโทษตามกฎหมายจำคุกไม่เกิน 2 ปี ปรับไม่เกิน 200,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ นอกจากนี้ ผู้ประกอบการที่ไม่มีการจัดเตรียมผู้ควบคุมหรือชูชีพให้พร้อมก็จะมีความผิดฐานไม่ปฏิบัติตามระเบียบเช่นกัน
ปัจจุบันมีผู้ผ่านการอบรมหลักสูตรผู้ควบคุมแล้วกว่า 3,000 คน และได้รับบัตรเรียบร้อยแล้วกว่า 1,800 คน โดยทช. ได้อำนวยความสะดวกด้วยการเปิด “อบรมออนไลน์” ฟรีทุกเดือนและสอบทุกวันศุกร์ เพื่อช่วยให้ผู้ประกอบการและชาวบ้านในท้องถิ่นเข้าถึงได้ง่ายขึ้น ไม่เป็นภาระค่าใช้จ่าย
คาดว่าราวต้นปี 2570 ทช. กำลังอยู่ระหว่างปรับปรุงระเบียบเพิ่มเติมเพื่อรองรับ กลุ่มชาวบ้านและผู้ประกอบการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ท้องถิ่น ที่ไม่มีบัตรไดฟ์มาสเตอร์ ให้สามารถเข้าสู่ระบบการอบรม และมีบัตรผู้ควบคุมได้ เพื่อให้คนในพื้นที่ได้ร่วมดูแลทรัพยากรปะการังในบ้านเกิดของตนเองอย่างยั่งยืน
การสร้างจิตสำนึก และการบังคับใช้อย่างจริงจังในวันนี้ คือเดิมพันการควบคุมการท่องเที่ยวครั้งใหญ่ของทช.เพื่อปกป้องปะการัง ให้ลูกหลานยังคงได้เห็นความมหัศจรรย์ของโลกใต้ทะเล หรือจะต้องสูญเสียแหล่งท่องเที่ยวและรายได้มหาศาลไปแต่เหลือเพียงซากปะการัง
