คอลัมน์ คติ-สัญลักษณ์ สถาปัตยกรรมไทย
ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
อโศก แปลความหมายคือความไม่โศกเศร้า เป็นความรักที่ไม่โศกเศร้า หรือไม่เห็นแก่ตัว เรียกว่าความเมตตา จากพจนานุกรมแปลไทย-ไท อ.เปลื้อง ณ นคร เป็นต้นไม้ชนิดหนึ่ง ลำต้นโตมาก ให้ความร่มเย็นดี ออกดอกเป็นช่อสีเหลือง สีส้ม มีกลิ่นหอม อินเดียเรียก ASHOKA TREE เป็นสัญลักษณ์ของความรักของชาวตะวันออก
อโศกปรากฏอยู่ในอรรถกถา (แปลว่า คัมภีร์อธิบายความในพระไตรปิฎก) ชื่อ อรรถกถาปาริฉัตรตกวิมาน) ความย่อตอนหนึ่งว่า
“พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหารใกล้กรุงสาวัตถี รับนิมนต์ฉันภัตตาหารเช้าที่ปะรำใหญ่หน้าบ้านอุบาสกท่านหนึ่ง มีหญิงหาฟืนคนหนึ่งเห็นต้นอโศกมีดอกบานสะพรั่งได้นำเอาดอกอโศกมาทำเป็นช่อ (ร้อยพวงมาลัย) นำไปบูชา โดยเอาดอกไม้นั้นปูลาดรอบอาสนะ”
ในความหมายของอโศก ก็คือไม่โศกเศร้า เป็นสัญลักษณ์ของความเมตตา การนำเอาดอกอโศกมาปูลาดรอบพระอาสนะพระพุทธเจ้าในความหมายก็คือ ความเป็นผู้มีกลิ่นหอม คือเป็นบุคคลอันควรบูชา เป็นผู้ทรงไว้ด้วยความเมตตาอันเป็นสิ่งสูงสุดของความรัก เพราะความเมตตาไม่เจือด้วยอามิส ด้วยกิเลส
ในวรรณคดีทางมหายานเรื่องกามนิต-วาสิฏฐี ได้กล่าวถึงความงดงามของลานอโศกที่มีทั้งกลิ่นหอมและร่มรื่นที่ทั้งสองได้มาพลอดรักกัน และกล่าวถึงความรักอันแท้จริงว่า เปรียบดังสีดำของศอ (หรือคอ) พระศิวะผู้กลืนกินพิษร้ายที่เกิดจากการกวนเกษียรสมุทรที่ทิ้งไว้ที่จะทำลายโลก ก็ด้วยความรักของพระศิวะนั่นเอง
นอกจากนี้ชื่ออโศกอาจหมายถึงพระเจ้าอโศกมหาราชผู้ยิ่งใหญ่แห่งอินเดีย ผู้ศรัทธาในพระพุทธศาสนา และเป็นผู้อุปถัมภ์และกระจายความเชื่อของพระพุทธศาสนาสู่โลกกว้าง โดยเฉพาะในภาคตะวันออกของเอเชีย
