สายน้ำมีชีวิต…
ชีวิตที่เริ่มจากหยดน้ำเล็กๆ จากฟากฟ้าและใต้ผืนดินไหลรินรวมเป็นลำห้วยลำธารเล็กๆ ใส สะอาด ลัดเลาะป่าเขา ก่อนกลายเป็นแม่น้ำกว้างหล่อเลี้ยงสรรพชีวิตไม่แบ่งแยก ผ่านป่า ผ่านเมือง ก่อนจะไหลลงสู่ท้องทะเล
ประเทศไทยเต็มไปด้วยแหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ รายล้อมด้วยพืชพันธุ์และเหล่าปลา ที่ราบกว้างขวางริมแม่น้ำ ลำคลอง หนอง บึง ทำเลทองในการตั้งถิ่นฐาน มีคน มีชุมชน มีชีวิตวิถีวัฒนธรรม ได้อาศัยน้ำอุปโภค บริโภค เป็นเส้นทางคมนาคม เป็นแหล่งทำมาหาอาหารตั้งแต่บรรพกาล
นอกจากเป็นที่มาของการเกษตรและการประมง “แม่น้ำ” ยังเป็นสถานที่แห่งศรัทธาของผู้คน มีพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำ การบวงสรวง ขอพร เป็นสิริมงคล การจัดงานเฉลิมฉลองต่างๆ และการรำลึกบุญคุณ เพื่อแสดงถึงความเคารพและขอบคุณต่อสายน้ำที่ให้ชีวิตและความอุดมสมบูรณ์ เช่น การจัดงานประเพณีลอยกระทงในจังหวัดต่างๆ การเคารพต่อพระแม่คงคา การขอขมาสายน้ำที่เราใช้สอย ไปจนถึงการเคารพนับถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์อำนาจเหนือธรรมชาติตามป่าเขา ต้นน้ำลำธาร
30 ปีก่อน ในยุคที่เทคโนโลยีและการพัฒนามาเยือน ประเทศใช้ทรัพยากรมาก ปรากฏชัดว่าดิน น้ำ ป่าถูกทำลาย แม่น้ำเผชิญปัญหามากมาย ทั้งมลพิษจากขยะ สารเคมี การพัฒนาโครงการก่อสร้างต่างๆ ที่กระทบต่อสิ่งแวดล้อมและการขยายตัวของเมืองที่ทำให้แม่น้ำเสื่อมโทรมลง เกิดการบูรณาการศรัทธาเข้ากับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมเพื่อให้คนรุ่นหลังสัมผัสความงดงามและศักดิ์สิทธิ์ของแม่น้ำ รับรู้และตระหนักถึงบทบาทสำคัญของแม่น้ำในการดำรงชีวิต เพื่อร่วมกันดูแลรักษาและฟื้นฟูสายน้ำ
ในปี 2536 ทุ่งแสงตะวันบันทึกเรื่องราวของเด็กๆ และชาวบ้านบ้านน้ำต้วน อ.เมือง จ.น่าน ในพิธีสืบชะตาแม่น้ำ ชวนเด็กๆ สำรวจสิ่งแวดล้อมใกล้บ้านในช่วงเวลาที่ป่าและแม่น้ำเมืองน่านเริ่มเผชิญปัญหา ถูกรุกราน บอกเล่าเรื่องราวการรื้อฟื้นวัฒนธรรมความเชื่อ มาเป็นส่วนหนึ่งในการปลุกจิตสำนึกและต่อสู้เพื่อรักษาป่า รักษาน้ำ
วันเวลาผ่านไปกุศโลบายโบราณเพื่อการอนุรักษ์เกิดขึ้นในหลายพื้นที่ เช่นเดียวกับกลุ่มเด็กและเยาวชนอนุรักษ์ภูมินิเวศลุ่มน้ำคลองยัน อ.คีรีรัฐนิคม จ.สุราษฎร์ธานี ที่บอกเล่าในรายการทุ่งแสงตะวันเมื่อปี 2563 เด็กๆ และชาวบ้านรวมกลุ่มทำกิจกรรม เริ่มต้นจากสื่อสารเรื่องเกษตรธรรมชาติ ลดการปลูกพืชเชิงเดี่ยว และลดการใช้สารเคมี ขยับขยายเป็นกิจกรรมเพื่อให้เห็นสภาพปัญหา เช่น การทิ้งขยะลงคลอง การพังทลายของหน้าดินริมตลิ่ง การจับปลาผิด วิธีการเก็บขยะ สืบค้นเรื่องต้นไม้ วิถีชีวิต การลงสำรวจแม่น้ำลำคลอง และจัดงานสืบชะตาแม่น้ำคลองยันต่อเนื่องทุกปี เพื่อขอบคุณสายน้ำ ปลูกฝังย้ำว่าเมื่อไหร่ก็ตามที่กินน้ำ ใช้น้ำ ก็ขอให้ระลึกนึกถึงว่าน้ำมาจากป่า จากธรรมชาติ
การเคารพแม่น้ำไม่เพียงแค่การบวงสรวง ขอขมา แต่ยังแสดงออกถึงความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม เมื่อเราให้เกียรติและดูแลแม่น้ำก็เปรียบเสมือนการดูแลชีวิต ลมหายใจ และวัฒนธรรมของเราเอง
การกลับมาสำนึกถึงความสำคัญของแม่น้ำและการบูรณาการศรัทธากับการอนุรักษ์จะช่วยให้เราสืบสานวัฒนธรรมที่มีคุณค่าเหล่านี้ไปยังคนรุ่นถัดไป พร้อมทั้งรักษาความงดงามของธรรมชาติที่เรารักไว้ตลอดไป
ต้อนรับวันเพ็ญเย็นใจกับเรื่องราวของสายน้ำ ชีวิต และความเปลี่ยนแปลง บอกเล่าในทุ่งแสงตะวัน ตอน กอดแม่น้ำ เวลา 05.05 น. ช่อง 3 กด 33 และทางเฟซบุ๊กทุ่งแสงตะวัน เวลา 07.30 น.
กนกวรรณ อำไพ
