ภูมิปัญญาการผลิตถ่านแบบโบราณที่นับวันจะหาชมได้ยาก เช่นที่บ้านยี่สาร อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม
คลองยี่สาร จ.สมุทรสงคราม เชื่อมต่อกับคลองบางตะบูน ลงอ่าวไทย สมัยก่อนไม่มีถนน คลองสายนี้เป็นเส้นทางสัญจร เชื่อมโยงชีวิตคนยี่สารกับโลกภายนอก สองฟากฝั่งและคลองซอยยังมีผืนป่าโกงกาง ป่าชายเลนหนาแน่น ทุกวันนี้คนยี่สารยังใช้เรือสัญจรในลำคลอง รวมทั้งมีการล่องเรือเที่ยวชมธรรมชาติป่าโกงกาง
ป่าโกงกางที่ปลูกและตัดหมุนเวียนกันไป
ทำไมชาวบ้านที่นี่จึงปลูกป่าโกงกางในที่ดินของตนตลอดมาหลายชั่วคน
เมื่อไม่มีน้ำ ไม่มีไฟ ไม่มีถนน คนยี่สารใช้ประโยชน์จากทรัพยากรริมคลองและป่าชายเลน ใช้ไม้ฟืนจากต้นแสม มีต้นจากที่ทำตับจากเพื่อมุงหลังคา ไม่มีน้ำจืดก็เอาเรือออกไปยังบริเวณคลองที่มีน้ำจืดแล้วใช้วิธี “ล่มน้ำ” หรือโคลงเรือไปมาจนเรือเอียงให้น้ำจืดไหลเข้าลำเรือแล้วบรรทุกไปใช้หรือจำหน่ายในชุมชน แหอวนเครื่องมือที่ต้องการความทนทานก็ย้อมเส้นใยด้วยเปลือกไม้จากป่าชายเลน เป็นต้น
โรงถ่านแห่งยี่สาร
ต่อมาเมื่อเทคโนโลยีเตาเผาถ่านเริ่มเข้ามาโดยนักเผาถ่านเชื้อสายจีนจากทางใต้ เริ่มที่ชุมชนบางตะบูนและขยายโรงถ่านมายี่สารซึ่งอยู่ไม่ไกลกัน มีการปลูกต้นโกงกางมากขึ้นและขยายพื้นที่อย่างรวดเร็ว ดำเนินการมาจนถึงทุกวันนี้
ยุคที่ยังไม่มีแก๊สหุงต้ม สมัยนั้นครัวเรือนใช้ถ่านหุงต้ม รีดผ้าด้วยเตาถ่าน ถ่านไม้โกงกางเป็นที่นิยม บทบาทของต้นแสมกับต้นจากลดลง เตาเผาถ่านโกงกางบ้านยี่สารเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ถ่านโกงกางกระจายสู่ละแวกใกล้เคียงและกรุงเทพฯ ได้ชื่อว่าเป็นถ่านคุณภาพดี ให้ความร้อนสูงและร้อนนาน การแตกปะทุเป็นประกายไฟหรือลูกถ่านน้อย เป็นที่มาของเศรษฐกิจชุมชนจนชาวยี่สารหันมายึดอาชีพทำสวนป่าและเผาถ่านโกงกาง
เรือขนไม้โกงกาง
สวนป่าที่ว่านั้นคือการปลูกป่าโกงกางในพื้นที่ป่าชายเลน รัฐบาลคณะราษฎร์ในสมัยนั้นออกโฉนดป่าโกงกางให้ชาวบ้าน ยี่สารจึงเป็นชุมชนทำอาชีพตัดเผาถ่านไม้โกงกางอย่างเป็นหลักเป็นฐาน
กระบวนการทำถ่านไม้โกงกางที่ยี่สารเกี่ยวข้องกับผู้คนอย่างเป็นระบบ คือเมื่อป่าโกงกางผืนใดมีไม้อายุประมาณ 10-15 ปี ก็จะมีคนทำถ่านมาติดต่อซื้อไม้ ส่วนใหญ่เป็นเจ้าประจำกันมานาน หลังจากตกลงซื้อขายก็จะดำเนินการจัดหาคนตัดโกงกาง ทอนเป็นท่อนขนาดเท่าๆ กันเรียกไม้หลา ตีลอกเปลือกไม้ออกแล้วขนถ่ายลงเรือ ภาพเรือขนถ่ายถ่านบรรทุกไม้โกงกางเต็มลำในคลองขุดยี่สารแล่นเลยลับตาเพื่อมุ่งไปเตาเผาถ่านเป็นภาพชินตาของคนที่นี่
การพบกันอีกครั้ง พี่นก-แนน
ปี 2541 ทุ่งแสงตะวันเคยบันทึกเรื่องราวชีวิตของ เด็กชายแนน อิทธิพล ประทีปพิชัย เด็กชายตัวเล็กๆ ช่วยครอบครัวขนไม้โกงกางเข้าเตาเผาถ่าน พี่นก นิรมล เมธีสุวกุล พาผู้ชมดูการเผาถ่านในเตาเผารูปโดมอย่างน่าตื่นตาตื่นใจ เพราะสมัยนั้นคนไม่เคยเห็นวิธีการเหล่านี้
ปี 2568 เด็กชายแนนเติบโตเป็นหัวหน้าครอบครัว เป็นคุณพ่อแล้วในวันนี้ พวกเราได้พบปะกันอีกครั้งและลองดูว่ากระบวนการวิถีถ่านวิถีคนยี่สารปัจจุบันเป็นอย่างไร
คนงานขนจากเรือเรียงรายหน้าโรงเผาถ่าน ทยอยนำบรรจุในเตาเผา เรียงอย่างประณีตและแน่นโดยพยายามให้มีช่องว่างน้อยที่สุดทั้งแนวตั้งแนวนอน
ไม้โกงกางในเตา รอเผา
จากนั้นก็เริ่มเติมไฟเติมฟืน แรกๆ ความชื้นจะค่อยๆ ระเหยออกจากเนื้อไม้โกงกางและค่อยๆ ร้อนขึ้นๆ เผาต่อเนื่องประมาณสองสัปดาห์ อาศัยความชำนาญของคนเผาถ่านที่จะต้องคุมไฟและความร้อนสม่ำเสมอ ชนิดเฝ้ากันทั้งวันทั้งคืน จนแน่ใจว่าถ่านสุกจนทั่วจึงปิดเตาอบไว้ให้ระอุและเย็นตัวลงช้าๆ ทิ้งไว้เช่นนั้นอีกสองสัปดาห์จึงเปิดเตาเพื่อนำถ่านออกมาจำหน่าย บางช่วงรอให้ถึงเวลานัดหมายส่งถ่านจึงเปิดเตาเพื่อบรรจุถุงส่งลูกค้า
เปิดเตาแต่ละครั้งได้ข่าวว่ามูลค่าเกือบสองแสน ต้นทุนล้วนกระจายในชุมชน คือค่าไม้และค่าแรงที่เหมาไม้โกงกางจากเจ้าของที่ดิน ตัด ชักลาก ขนถ่าย เผา เฝ้า จนออกจากเตา ฯลฯ
หน้าที่มากมายกระจายกันไป
การเผาถ่านมีผลพลอยได้คือน้ำส้มควันไม้ใช้ไล่แมลง บางโรงเผาถ่านนำผงถ่านทำก้อนถ่านดูดกลิ่น เปลือกไม้ตะบูนที่ทุบออกก่อนเผาถ่านมีกลุ่มแม่บ้านทำวิสาหกิจชุมชนนำไปย้อมผ้าเป็นผลิตภัณฑ์สิ่งทอสีจากธรรมชาติ
“สมัยนี้ยังมีเด็กประถมแบบแนนตอนเล็ก มาวิ่งเล่นที่โรงถ่านอยู่มั้ย” พี่นกถามแนน
“น้อยมาก โลกมันเปลี่ยน แทบจะไม่มีเด็กมาเล่นแบบนี้ เรียนหนังสือกัน แต่บ้านผม ในครอบครัวก็จะมีรุ่นสู่รุ่น ยังมีสอนลูกสอนหลานเพราะมันเป็นธุรกิจของที่บ้านครับ”
“ถ้าคนที่ไม่เข้าใจ เขาอาจจะตั้งคำถามว่าเลิกเผาถ่านได้มั้ย โลกร้อน แนนคิดว่าจะสื่อสารอย่างไร”
แนนตอบ “ต้องอธิบายให้เขาเข้าใจว่าเป็นกรรมวิธีของเราตั้งแต่สมัยโบราณ การเผาถ่านเชื่อมโยงกับผู้คนจำนวนมาก รายได้ของคนตัด คนทุบ คนหอบไม้ คนหอบถ่าน คนถ่ายไม้ เกิดการใช้แรงงาน การว่าจ้างทุกอย่าง เป็นเศรษฐกิจชุมชน ทำให้เศรษฐกิจในหมู่บ้านไม่ตาย”
ถ่านยี่สารคุณภาพดี
โรงเผาถ่านไม้โกงกางในยุคสมัยนี้ถูกมองว่าสร้างควันและทำลายสิ่งแวดล้อม แต่คนยี่สารบอกว่านี่คืออาชีพที่ขับเคลื่อนองคาพยพของชุมชน เป็นมรดกภูมิปัญญาและอุตสาหกรรมในครัวเรือนมาหลายชั่วคน
พบกับทุ่งแสงตะวันสัญจร ตอน วิถีถ่าน วิถียี่สาร ในวันเสาร์ที่ 24 พฤษภาคม 2568 เวลา 05.05 น. ทางช่อง 3 กด 33 หรือทางออนไลน์ เฟซบุ๊กทุ่งแสงตะวัน และยูทูบ Payai TV เวลา 07.30 น.
อาทร ริมทาง
