ประเทศไทยกำลังก้าวสู่สังคมสูงอายุระดับสุดยอด โดยมีสัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นเป็น 21.4% ในปี 2568 ขณะที่พบผู้สูงอายุเจ็บป่วยด้วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ทั้งเบาหวาน ความดันโลหิตสูง และไขมันในเลือดสูง รวมกว่า 12.2 ล้านคน หรือ 87% ของการเจ็บป่วยในกลุ่มผู้สูงอายุ สะท้อนความจำเป็นในการปรับระบบสุขภาพและวางนโยบายสาธารณะที่ครอบคลุมทั้งการป้องกันโรค การสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะ และการส่งเสริมคุณภาพชีวิตในทุกช่วงวัย
ด้วยเหตุนี้ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) จึงร่วมกับ ราชบัณฑิตยสภา จัดงานปณิธานรำลึก “ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ” ครั้งที่ 2 เมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน 2569 ที่ผ่านมา พร้อมจัดเวทีเสวนาหัวข้อ “ปฏิรูปสังคมสูงวัย สร้างความสัมพันธ์ เสริมคุณค่ากายและใจ” เพื่อรำลึกถึงคุณูปการของ “ศ.เกียรติคุณ นพ.อรรถสิทธิ์” ที่มีต่อวงการสาธารณสุขไทย ตลอดจนเปิดเวทีแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ด้านสุขภาพและสังคม พร้อมระดมข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อรองรับสังคมสูงวัยอย่างมีคุณภาพและยั่งยืน โดยมีผู้ทรงคุณวุฒิด้านการแพทย์ สาธารณสุข และนโยบายสังคมร่วมแลกเปลี่ยนมุมมองและแนวทางขับเคลื่อนสังคมสูงวัยของไทย
รศ.ดร.พญ.เริงฤดี ปธานวนิช ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวว่า ผลสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 5 สะท้อนให้เห็นการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไทยในช่วง 30 ปีที่ผ่านมา โดยสัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มจาก 8.1% ในปี 2538 เป็น 21.4% ในปี 2568 ส่งผลให้ประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงอายุอย่างสมบูรณ์และกำลังมุ่งสู่สังคมสูงอายุสุดยอด ขณะเดียวกันพบผู้สูงอายุป่วยด้วยโรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง และไขมันในเลือดสูง รวมกว่า 12.2 ล้านคน หรือ 87% ของการเจ็บป่วยในกลุ่มผู้สูงอายุ
ทั้งนี้ การวางแนวทางรับมือสังคมสูงวัยไม่ควรมุ่งเฉพาะการรักษาโรคและดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง แต่ต้องให้ความสำคัญกับการสร้างเสริมสุขภาพของประชากรทุกช่วงวัย โดยเฉพาะวัยรุ่นและวัยทำงาน ซึ่งเป็นช่วงที่เริ่มสะสมปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรคเรื้อรัง ทั้งภาวะอ้วน การดื่มสุรา และการสูบบุหรี่ หากคนวัยก่อนสูงอายุมีสุขภาพดีและมีปัจจัยเสี่ยงน้อย ย่อมเป็นพื้นฐานสำคัญของสังคมสูงวัยที่มีคุณภาพในอนาคต
“การสร้างเสริมสุขภาพเพื่อรองรับสังคมสูงวัยจึงต้องเริ่มตั้งแต่ช่วงวัยก่อนสูงอายุ ไม่ใช่รอให้เจ็บป่วยแล้วจึงปรับเปลี่ยนพฤติกรรม โดยต้องดำเนินมาตรการควบคู่กัน ทั้งการผลักดันนโยบายสาธารณะ การปรับสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อสุขภาพ การเสริมศักยภาพชุมชน และการพัฒนาระบบบริการสุขภาพที่เน้นสร้างเสริมสุขภาพก่อนเกิดโรค” รศ.ดร.พญ.เริงฤดี กล่าว
ศ.นพ.วีรศักดิ์ เมืองไพศาล ภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม สาขาเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ ประธานศูนย์วิทยาการเวชศาสตร์ผู้สูงอายุศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลมหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวว่า การสูงวัยอย่างมีสุขภาวะไม่ใช่เพียงการมีอายุยืนยาว แต่ต้องมีความสามารถเชิงหน้าที่ (Functional Ability) 5 ด้าน ได้แก่ การตอบสนองความต้องการพื้นฐาน การเรียนรู้และตัดสินใจ การเคลื่อนไหว การสร้างความสัมพันธ์ และการมีส่วนร่วมทำประโยชน์ต่อสังคม โดยต้องอาศัยทั้งศักยภาพของบุคคลและสิ่งแวดล้อมที่เกื้อหนุน ควบคู่กับการคัดกรองภาวะเปราะบางทางสังคม (Social Frailty) ทั้งการแยกตัวจากสังคม ความเหงาโดดเดี่ยว และการขาดแคลนทรัพยากรหรือแรงสนับสนุน ซึ่งพบความชุกในชุมชน 18.8% และสูงถึง 47.3% ในกลุ่มผู้ป่วยโรงพยาบาล สะท้อนความจำเป็นในการพัฒนาระบบดูแลและเชื่อมโยงผู้สูงอายุเข้ากับกิจกรรมทางสังคม เพื่อส่งเสริมคุณภาพชีวิตและลดภาวะพึ่งพิงในระยะยาว
ด้าน นพ.สมศักดิ์ ชุณหรัศมิ์ ประธานกรรมการมูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ (มสช.) ระบุว่า ผู้สูงวัยไม่ใช่ภาระของเศรษฐกิจหรือสังคม แต่เป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาประเทศ โดยเสนอ 5 แนวทางสร้างสังคมสูงวัยที่มีคุณภาพและยั่งยืน ได้แก่ การจัดทำนโยบายและสภาพแวดล้อมที่ส่งเสริมสุขภาพทุกช่วงวัย การปรับระบบบริการสาธารณสุขให้เน้นป้องกันและดูแลใกล้บ้าน การสร้างความมั่นคงทางการเงิน การพัฒนาชุมชนที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุ และการส่งเสริมการจ้างงานที่เหมาะสม
“การสร้างสังคมสูงวัยที่น่าอยู่ ต้องเริ่มจากการลดปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพตั้งแต่วัยเด็ก พร้อมปรับระบบบริการตามแนวทาง 4 ลด 3 เพิ่ม ลดการมาโรงพยาบาล การนอนโรงพยาบาล การเข้าห้องฉุกเฉิน และภาระงานของโรงพยาบาลใหญ่ ขณะเดียวกันเพิ่มคุณภาพการดูแล การมีส่วนร่วมของผู้ป่วย ครอบครัวและชุมชน รวมถึงความไว้วางใจในบริการใกล้บ้าน ควบคู่กับการดูแลระยะท้ายอย่างมีคุณภาพ ตลอดจนสร้างระบบออมและหลักประกันทางการเงิน ชุมชนที่ลดความโดดเดี่ยวและเกื้อกูลกัน และเปิดโอกาสให้ผู้สูงวัยได้ทำงานตามศักยภาพและสภาพร่างกาย” นพ.สมศักดิ์ กล่าว
อีกมุมหนึ่ง ศ.เกียรติคุณ นพ.ประกิต วาทีสาธกกิจ ประธานมูลนิธิรณรงค์เพื่อการไม่สูบบุหรี่ กล่าวว่า “นโยบายสาธารณะเป็นกลไกสำคัญในการสร้างสุขภาวะ โดยเฉพาะในสังคมสูงวัย เนื่องจาก 3 ใน 4 ของการเสียชีวิตทั่วโลกมีสาเหตุจากโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ซึ่งส่วนใหญ่ป้องกันได้ด้วยการลดปัจจัยเสี่ยง ทั้งการสูบบุหรี่ ดื่มสุรา อาหารที่ไม่เหมาะสม มลพิษทางอากาศ และการขาดกิจกรรมทางกาย”
ศ.เกียรติคุณ นพ.ประกิต กล่าวอีกว่า องค์การอนามัยโลกให้ความสำคัญกับปัจจัยเชิงพาณิชย์ที่ส่งผลต่อสุขภาพ โดยธุรกิจที่ก่อให้เกิดภาระสุขภาพควรมีส่วนรับผิดชอบ ขณะที่มาตรการที่ได้ผลต้องขับเคลื่อนผ่านนโยบายและกฎหมาย เช่น การขึ้นภาษียาสูบ ซองบุหรี่แบบเรียบ คำเตือนขนาดใหญ่ การห้ามโฆษณาและส่งเสริมการขาย รวมถึงห้ามสูบในที่สาธารณะและจำกัดจุดจำหน่าย จึงจำเป็นต้องผลักดันให้รัฐบาลใช้นโยบายสาธารณะอย่างจริงจัง เพื่อป้องกันโรคและสร้างสุขภาพที่ดีให้ประชาชนทุกวัย โดยเฉพาะผู้สูงอายุ
นอกจากนี้ ภายในงานยังมีครอบครัวและทายาทของ “ศ.เกียรติคุณ นพ.อรรถสิทธิ์ เวชชาชีวะ” เข้าร่วมรำลึกถึงคุณูปการ ได้แก่ นายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ อดีตนายกรัฐมนตรี, นางสาวงามพรรณ เวชชาชีวะ และ ศ.พญ.อลิสา วัชรสินธุ
โดย นายอภิสิทธิ์ ได้กล่าวถึงความสำคัญของการเตรียมความพร้อมรับมือสังคมสูงวัยว่า “ไทยกำลังก้าวสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว จึงต้องเร่งเตรียมระบบสุขภาพให้พร้อม โดยไม่ควรรอแก้ปัญหาเมื่อประชาชนเข้าสู่วัยสูงอายุแล้ว เพราะโรค NCDs และภาระค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพส่วนหนึ่งมีต้นตอจากพฤติกรรมเสี่ยงที่สะสมมาตั้งแต่วัยก่อนสูงอายุ ทั้งการสูบบุหรี่ ดื่มสุรา และบริโภคอาหารไม่เหมาะสม การให้ความรู้เพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอ แต่ต้องใช้มาตรการเชิงนโยบาย เช่น ภาษี การควบคุมโฆษณาและการตลาด รวมถึงกำกับดูแลภาคธุรกิจที่กระตุ้นพฤติกรรมเสี่ยง เพื่อสร้างสุขภาพที่ดีให้ประชาชนในระยะยาว”
