คอลัมน์ พันธุ์แท้พระเครื่อง
สวัสดีปีใหม่ 2560 แฟน “พันธุ์แท้พระเครื่อง” ทุกท่าน ปีใหม่นี้ขอให้พบเจอแต่สิ่งที่ดี มีความมั่นคง ทั้งการเงิน การงาน และการดำเนินชีวิต จึงขอหยิบยกเรื่อง “ศาลหลักเมือง” เป็นเรื่องแรกของปี เพื่อความเป็นสิริมงคลครับผม
“การสร้างเมือง” ตามประเพณีไทยแต่โบราณนั้น เมื่อจะมีการสร้างเมืองใหม่ ต้องหาฤกษ์หายามอันเป็นมงคลยิ่ง ทำพิธีฝัง “เสาหลักเมือง” เพื่อเป็นมิ่งขวัญและเป็นนิมิตมงคลแก่บ้านแก่เมือง หลังจากนั้นจึงจะดำเนินการสร้างบ้านสร้างเมืองกันต่อไป
ใน “พงศาวดาร” ยังได้กล่าวถึงประเพณีการสร้างเสาหลักเมืองของชนชาติไทยว่า มีปรากฏให้เห็นมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัย กรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี มาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์
สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายเรื่อง “เสาหลักเมือง” ไว้ในหนังสือวงวรรณคดี ฉบับเดือนเมษายน พ.ศ.2491 ตอนหนึ่งว่า …
“หลักเมือง” เป็นประเพณีพราหมณ์ มีมาแต่อินเดีย ไทยตั้งเสาหลักเมืองขึ้นตามธรรมเนียมพราหมณ์ ที่จะเกิดหลักเมืองนั้น คงจะเป็นด้วย “ประชุมชน” ประชุมชนนั้นต่างกัน ที่อยู่เป็นหมู่บ้านก็มี หมู่บ้านหลายๆ หมู่ รวมกันเป็นตำบล ตำบลตั้งขึ้นเป็นอำเภอ อำเภอนั้นเดิมเรียกว่า “เมือง” เมืองหลายๆ เมืองรวมเป็นเมืองใหญ่ๆ เมืองใหญ่ๆ หลายๆ เมือง รวมเป็น มหานคร คือ “เมืองมหานคร”
ตัวอย่างหลักเมืองเก่าแก่ที่สุดในสยามประเทศนี้ ก็คือ หลักเมืองศรีเทพ ในแถบเพชรบูรณ์ ทำด้วยศิลาจารึก อยู่ในพิพิธภัณฑสถานบัดนี้
เรียกเป็นภาษาอินเดียในสันสกฤตว่า “ขีล” (แปลว่า เสาหรือตะปู) เป็นมคธว่า “อินทขีล” แปลว่า “เสาหรือตะปูของพระอินทร์ (หรือผู้เป็นใหญ่)”หลักเมืองศรีเทพทำเป็นรูปตะปูหัวเห็ด หลักเมืองชั้นหลังคงทำด้วยหินบ้างไม้บ้าง
เสาหลักเมืองที่กรุงเทพฯ ทำด้วยไม้ ได้ตั้งพิธียกเสาหลักเมือง เมื่อวันอาทิตย์ เดือน 6 ขึ้น 10 ค่ำ ฤกษ์ เวลาย่ำรุ่งแล้ว 54 นาที ตรงกับปีขาลจัตวาศก จุลศักราช 1144 พ.ศ.2325 หลักเมืองนี้ เดิมทีมีหลังคาเป็นรูปศาลา มาถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อทรงก่อสร้างและปรับปรุงถาวรวัตถุต่างๆ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกยอดปรางค์ต่างๆ ตามแบบอย่างศาลที่กรุงเก่า และที่ศาลเสื้อเมือง ทรงเมือง ศาลพระกาฬ และศาลเจตคุปต์ เดิมหลังคาเป็นศาลา ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ก่อปรางค์เหมือนศาลเจ้าหลักเมือง…”
จากพระราชนิพนธ์นี้ ทำให้ทราบว่า ประเพณีการตั้ง “เสาหลักเมือง” มาจากประเพณีพราหมณ์ ซึ่งศาสนาพราหมณ์นั้นรุ่งเรืองอยู่ในชมพูทวีปมาก่อนพุทธศาสนา ครั้นสมัยต่อมาเมื่อพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองในชมพูทวีป พิธีการทางศาสนาก็ปะปนกันระหว่างพราหมณ์และพุทธ แล้วเผยแผ่เข้ามายังดินแดนสุวรรณภูมิตั้งแต่สมัยสุโขทัย เจริญรุ่งเรืองคู่กันสืบต่อมาถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาและกรุงรัตนโกสินทร์ จนถึงยุคปัจจุบัน ประเพณีพราหมณ์ก็ยังคงเป็นพิธีที่นับเนื่องอยู่ในการพระราชพิธีต่างๆ
อาทิ พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ในวันพืชมงคล เป็นต้น แม้แต่ในสังคมสามัญชนที่เห็นได้ชัดเจน ก็คือ การตั้งศาลพระภูมิ ในอาณาเขตบ้านนั่นเอง
การตั้งเสาหลักเมือง เมื่อจะมีการสร้างเมืองขึ้นใหม่ นับเป็นประเพณีที่ปฏิบัติสืบต่อมากันมา ดังจะเห็นว่า เมื่อแรกสร้างกรุงศรีอยุธยา ในปี พ.ศ.1893 นั้น สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 หรือ พระเจ้าอู่ทอง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มี “พิธีกลบบัตรสุมเพลิง” เพื่อตั้งเสาหลักเมือง และในการขุดดินปฐมฤกษ์ตรงใต้ต้นหมันนั้น พราหมณ์ผู้ประกอบพิธีขุดพบ “หอยสังข์สีขาว” อันถือเป็นมงคลยิ่ง จึงถือเอา “หอยสังข์ ปราสาท และต้นหมัน” เป็นสัญลักษณ์ของกรุงศรีอยุธยามาจนทุกวันนี้ เป็นต้น
เมื่อสร้างเสาหลักเมือง ก็จะต้องมีการสร้างศาสนสถานเพื่อประดิษฐาน เรียกว่า “ศาลหลักเมือง” ซึ่งโดยส่วนใหญ่เป็นศาลาจัตุรมุขทรงไทย มีประตูทั้งสี่ด้าน ยอดอาจเป็นแบบปรางค์ แบบปราสาท แบบมณฑป หรือ เป็นศาลเจ้าแบบจีน ตามศรัทธาของผู้คนในพื้นที่นั้นๆ บางพื้นที่อาจพบร่วมกันทั้งเสาหลัก เมือง และศาลเจ้าแบบจีน ซึ่งมักมีองค์ประธานศาลเจ้าเป็นเทวรูปไม้ หรือศิลา เรียกว่า “เจ้าพ่อหลักเมือง” หรือ “เจ้าแม่หลักเมือง” สถานที่ตั้งส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่ชุมชนเมืองเก่า อาจเป็นตัวจังหวัด หน้าศาลากลางจังหวัด บางอำเภอก็มี เนื่องจากบางอำเภอก็เป็นเมืองเก่ามาก่อน และในชุมชนเล็กๆ ก็อาจมีได้เช่นกัน
ไม่ว่าจะเรียก ศาลหลักเมือง เสาหลักเมือง ศาลเจ้าพ่อหลักเมือง เจ้าแม่หลักเมือง หรืออื่นใดก็ตาม ด้วยเจตนาการจัดสร้างเพื่อเป็นหลักชัย เป็นมิ่งขวัญ และเป็นนิมิตมงคล จึงเป็นที่เคารพศรัทธายิ่งของชาวเมือง มีความศักดิ์สิทธิ์และความอัศจรรย์เป็นที่ปรากฏ โดยจะเห็นได้จากสิ่งของแก้บน ทั้ง หัวหมู บายศรี ผลไม้ ละครรำ ช้าง ม้า ฯลฯ ที่ตั้งเรียงรายอยู่เต็มบริเวณหน้าศาล…
ปีใหม่นี้ มีโอกาสก็น่าไปกราบไหว้ขอพรเพื่อความมั่นคงในชีวิตยิ่งๆ ขึ้นไป ครับผม
