สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ทัด เสนีวงศ์) – วันศุกร์ที่ 9 ต.ค.2563 น้อมรำลึกครบรอบ 198 ปี ชาตกาล หม่อมเจ้าสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ทัต เสนีวงศ์) ศิษย์เอก เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) วัดระฆังโฆสิตาราม
มีพระนามเดิมว่า หม่อมเจ้าทัด ประสูติเมื่อวันพุธที่ 9 ต.ค.2365 เป็นพระโอรส ในพระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแตง กรมหลวงเสนีบริรักษ์ (ต้นสกุล เสนีวงศ์) กับหม่อมบุญมา
มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับประวัติของท่านในช่วงต้นก่อนที่จะทรงผนวชเป็นพระ ซึ่งบันทึกไว้โดยพระเทพญาณเวที (ละมูล สุตาคโม) อดีตเจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตาราม เมื่อครั้งยังดำรงสมณศักดิ์ พระราชธรรมภาณี ดังนี้
“เมื่อผู้เขียน เป็นเด็กยังไม่ได้บวชเณร เคยได้ฟังมาจากโอษฐ์ของหม่อมเจ้าหญิงสืบพระธิดาในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์(พระองค์เจ้าเกต) รับสั่งเล่าถึงเรื่องสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) แล้วเลยรับสั่งถึงหม่อมเจ้าพระสมเด็จพุฒาจารย์ (ทัด เสนีวงศ์) ต่อไปให้พวกผู้ใหญ่ฟัง รับสั่งเล่าว่า
“หม่อมเจ้าพระสมเด็จฯ องค์นี้ เมื่อเป็นฆราวาสได้ไปสู่ขอกุลสตรี ผู้หนึ่ง บิดามารดาฝ่ายหญิงเขาติว่าขี้ริ้วและเป็น เจ้าจนๆ อายุมาก เสียพระทัยจึงออกผนวชเป็นนาคหลวงที่วัดพระศรีรัตน ศาสดาราม ใครจะเป็นพระอุปัชฌาย์ สืบไม่ได้ ทราบแต่ว่าเจ้าพระคุณสมเด็จ พระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) เมื่อ ครั้งยังเรียกกันว่าพระมหาโต เปรียญหก เป็นพระกรรมวาจาจารย์ ผนวชแล้วมาประทับอยู่วัดระฆังฯ ทรงเล่าเรียนภาษาบาลีกับพระอาจารย์มหาโตแต่ผู้เดียว จนถึงสอบไล่ได้เป็นเปรียญ 7 ประโยค เมื่อเจริญด้วยพระชนมายุพรรษา จึงได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะสามัญที่พระพุทธบาทปิลันธน์”
โดยที่พระราชวังของกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข อยู่ติดกับวัดระฆัง โฆสิตาราม และทรงเป็นผู้อุปการะวัด ดังนั้น เจ้านายสาย วังหลังจึงรู้จักมักคุ้นและสนิทสนมกับพระภิกษุสงฆ์ของวัดระฆังโฆสิตารามเป็นอย่างดี ซึ่งก็รวมทั้งหม่อมเจ้าทัดด้วย
หม่อมเจ้าทัด หลังจากที่ได้บรรพชาแล้ว ท่านก็ไปเล่าเรียนกับพระมหาโต ที่วัดระฆังฯ จนอายุครบอุปสมบท ใน ปี พ.ศ.2385 จึงผนวชเป็นภิกษุที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตามโบราณ ราชประเพณีมีสมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) เป็นพระอุปัชฌาย์ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) แต่ครั้งยังเป็นพระมหาโต เปรียญ 6 เป็น พระกรรมวาจาจารย์ หลังจากผนวชแล้วได้มาประทับอยู่ที่วัดระฆังโฆสิตารามตามเดิม ทรงศึกษาด้าน พระธรรมวินัย สมถกรรมฐานและวิปัสสนาธุระกับ พระอาจารย์มหาโตแต่ผู้เดียว
พ.ศ.2404 สอบได้เปรียญธรรม 7 ประโยคที่ สนามสอบวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
พ.ศ.2407 ได้รับแต่งตั้งเป็นพระราชาคณะที่ หม่อมเจ้าพุทธบาทปิลันธน์
ต่อมาในปี พ.ศ.2415 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 5 จึงได้เป็นเจ้าอาวาสวัดระฆังฯ แทนสมเด็จพระพุฒาจารย์(โต พรหมรังสี) ที่มรณภาพ
พ.ศ.2430 เป็นพระราชาคณะผู้ใหญ่ที่ หม่อมเจ้า พระพุทธุปบาทปิลันธน์ พระธรรมเจดีย์
พ.ศ.2435 ได้เลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะเจ้าคณะรองฝ่ายเหนือที่ หม่อมเจ้าพระพิมลธรรม์ ย้ายไปครองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร
พ.ศ.2437 ได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชาคณะเจ้าคณะอรัญวาสี และเจ้าคณะใหญ่คณะกลางที่ สมเด็จพระพุฒาจารย์สถิต ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร
สิ้นชีพิตักษัยด้วยพระโรคชรา เมื่อวันอาทิตย์ที่ 10 มิ.ย. 2443 เวลาบ่าย 2 โมง สิริชันษา 77 ปี 244 วัน
