พระราชอุปัธยาจารย์ "ในหลวงภูมิพล"

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ม.ร.ว. ชื่น นพวงศ์) เป็นสมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 13 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ สถิต ณ วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร

ทรงเป็นพระราชอุปัธยาจารย์ ให้การผนวช เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เสด็จออกผนวชในปี พ.ศ.2499

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ มีพระนามเดิมว่า ม.ร.ว.ชื่น นพวงศ์ ทรงเป็นโอรสของหม่อมเจ้าถนอมกับหม่อมเอม นพวงศ์ ประสูติเมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน 2415 ตรงกับวันศุกร์ แรม 7 ค่ำ เดือน 12 ปีวอก จุลศักราช 1234 ทรงเป็นพระนัดดาของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ (ชั้น 4) กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส (พระองค์เจ้านพวงศ์ วรวงศ์เอกอรรคมหามกุฎ ปรมุตมราโชรส และทรงเป็นพระราชนัดดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

เมื่อครั้งเยาว์วัยทรงศึกษากับครูชมที่วังของพระชนก มีพระนิสัยโน้มเอียงในทางพระศาสนา กล่าวคือ ได้ตามเสด็จกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส ไปวัดอยู่เสมอ จึงทำให้ต่อมาได้บรรพชาวัดบวรนิเวศวิหาร โดยพระพรหมมุนี (เหมือน สุมิตโต) วัดบรมนิวาส เป็นพระอุปัชฌาย์

ต่อมา เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2435 สามเณร ม.ร.ว.ชื่น ทรงผนวช ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม โดย พระพรหมมุนี (แฟง กิตฺติสาโร) วัดมกุฏกษัตริยาราม เป็นพระอุปัชฌาย์, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ครั้งทรงดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ทรงเป็นพระกรรมวาจาจารย์ มีพระนามฉายา ว่า “สุจิตฺโต”

ในการบรรพชาเป็นสามเณรและอุปสมบทเป็นพระภิกษุของพระองค์นั้น สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ทรงจัดพระราชทานและพระราชทานพระอุปถัมภ์ตลอดมา

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ทรงได้รับพระราชทานแต่งตั้งเลื่อนสมณศักดิ์ และสถาปนาสมณศักดิ์เป็นลำดับ ดังนี้

พ.ศ.2439 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะชั้นสามัญ ที่พระสุคุณคณาภรณ์

พ.ศ.2446 ได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์ เสมอพระราชาคณะชั้นเทพ ที่พระญาณวราภรณ์ ได้รับพระราชทานตาลปัตรพื้นแพรปักทองเป็นพระเกียรติยศ

พ.ศ.2451 สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ เมื่อครั้งดำรงสมณศักดิ์ที่พระญาณวราภรณ์ ได้ถวายพระพร ลาออกจากสมณศักดิ์ด้วยมีประสงค์จะลาสิกขา แต่ด้วยความอาลัยในสมณเพศ จึงได้ยับยั้งตั้งพระทัยบำเพ็ญสมณธรรมต่อไป

พ.ศ.2454 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะชั้นสามัญ ที่พระญาณวราภรณ์ ดังเดิม

พ.ศ.2455 ได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เสมอพระราชาคณะชั้นธรรม ในราชทินนามเดิม

พ.ศ.2464 ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาให้ดำรงสมณศักดิ์เสมอพระราชาคณะชั้นธรรมพิเศษ

พ.ศ.2471 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาให้เป็นสมเด็จพระราชาคณะ มีพระราชทินนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุต

พ.ศ.2488 คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในพระปรมาภิไธยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ประกาศสถาปนาสมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ เป็นสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ในราชทินนามเดิม

พ.ศ.2493 พระบาทสมเด็จพระปรมินทร มหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ประกาศเฉลิมพระนามสมเด็จพระสังฆราชเจ้าให้เต็มพระเกียรติยศตามราชประเพณี เนื่องในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม 2493

พ.ศ.2499 ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ประกาศสถาปนาสมณศักดิ์ และฐานันดรศักดิ์ เป็นสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ มีพระนามจารึกในพระสุพรรณบัฏ ว่า สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ วิสุทธิสงฆ์คุณาลังการ อริยวงศาคตญาณวิมล สกลมหาสังฆปริณายก ตรีปิฎกกลากุสโลภาส ภูมิพลมหาราชหิโตปัธยาจารย์ สุจิตตาภิธานสังฆวิสุต มหามกุฏราชประนัดดา นภวงศ์ราชกุลาภิวรรธน์ สุขุมอรรถธรรมวิจารปรีชา กาพยรจนาฉันทพากยปฏิภาณ ปาวจนุตตมญาณวราภรณ์ สุนทรวิสุทธิพรหมจรรย์ วิมลศีลขันธ์สมาจารวัตร พุทธศาสนิกบริษัทคารวสถาน วิจิตรปฏิภาณพัฒนคุณ อดุลคัมภีรญาณบัณฑิต สรรพคณิสสรา มหาปธานาธิบดี ศรีสมณุตมบรมบพิตร คชนาม เสด็จสถิต ณ วัดบวรนิเวศ ราชวรวิหาร

พ.ศ.2500 ประเทศไทยมีงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ และในโอกาสนี้ รัฐบาลแห่งสหภาพพม่า ถวายสมณศักดิ์สูงสุดในตำแหน่ง อภิธชมหารัฐคุรุ ซึ่งเป็นสมเด็จพระสังฆราชแห่งสหภาพพม่า เมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2500 และจารึกพระนามว่า สมเด็จพระวชิรญาณวํสาภิธารมหารฏฺฐคุรุ

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ทรงปฏิบัติศาสนกิจเพื่อการพระศาสนาเป็นอเนกอนันต์ในด้านต่างๆ ดังต่อไปนี้

• ด้านการปกครอง

หลังจากที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สิ้นพระชนม์ เมื่อ พ.ศ.2464 สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ทรงเป็นอธิบดีสงฆ์วัดบวรนิเวศสืบต่อ ซึ่งขณะนั้นทรงมีสมณศักดิ์ ที่พระญาณวราภรณ์

ครั้นต่อมา เมื่อ พ.ศ.2494 สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) เจ้าอาวาสวัดเทพศิรินทราวาส มรณภาพ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ทรงรับเป็นเจ้าอาวาสวัดเทพศิรินทราวาส ปกครองวัดชั่วคราวก่อน

อนึ่ง ในขณะที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงปกครองวัดบวรนิเวศวิหารอยู่นั้น สมเด็จพระสังฆราชเจ้าได้ทรงช่วยงานมาโดยตลอด ครั้งที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรส เสด็จประทับในต่างจังหวัดเพื่อดูกิจการคณะสงฆ์ก็ดี เพื่อพักรักษาพระองค์ก็ดี พระองค์จะทรงมอบหมายให้สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ทรงเป็นผู้รักษาการวัดและทรงตั้งเป็นพระอุปัชฌาย์แทนพระองค์

พ.ศ.2445 เมื่อมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติลักษณะการปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ.121 สมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงได้รับแต่งตั้งให้เป็นเจ้าคณะมณฑลจันทบุรี

พ.ศ.2467 ทรงได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้าคณะมณฑลอยุธยา (ซึ่งพระองค์ทรงดำรงตำแหน่งนี้ตลอดมาจนได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชาคณะเมื่อ พ.ศ.2471 จึงทรงลาออก

พ.ศ.2476 ทรงเป็นประธานมหาเถรสมาคมบัญชาการคณะสงฆ์แทนสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์

พ.ศ.2477 ทรงปฏิบัติการในหน้าที่เจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุตแทนสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์

พ.ศ.2480 ทรงดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุต

พ.ศ.2485 ทรงดำรงตำแหน่งประธานคณะวินัยธร

พ.ศ.2488 ทรงดำรงตำแหน่งสกลมหาสังฆปริณายก

• ด้านการศึกษา

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ได้ทรงช่วยงานสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส มาโดยตลอด กล่าวคือ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงจัดตั้งมหามกุฏราชวิทยาลัย เมื่อ พ.ศ.2436 เพื่อเป็นที่ศึกษาเล่าเรียนพระปริยัติธรรมชั้นสูงและเป็นที่ประชุมแปลสอบไล่ความรู้ของพระสงฆ์

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ซึ่งขณะนั้นยังเป็นเปรียญ ได้ทรงเป็นครูรุ่นแรกของโรงเรียนวัดบวรนิเวศวิหาร ซึ่งเป็นสาขาที่ 1 ของมหามกุฏราชวิทยาลัย ครั้นต่อมา พ.ศ.2441 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า ทรงเป็นผู้อำนวยการศึกษาตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่จะทรงบำรุงการศึกษามณฑลหัวเมือง สมเด็จพระมหาสมณเจ้า ทรงเลือกสมเด็จพระสังฆราช เจ้ากรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ให้เป็นผู้อำนวยการศึกษามณฑลจันทบุรี

เมื่อครั้งที่สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ ทรงดำรงตำแหน่งสกลมหาสังฆปริณายก สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ได้ทรงรับเลือกให้เป็นแม่กองสอบไล่ความรู้พระสงฆ์ทั้งแผนกธรรมและแผนกบาลี เช่น เป็นแม่กองสอบไล่ความรู้มณฑลปัตตานี เป็นแม่กองสอบไล่ความรู้มณฑลอยุธยา นอกจากนั้น ยังได้ทรงดำรงตำแหน่งแม่กองธรรมสนามหลวงเมื่อ พ.ศ.2470 แม่กองบาลีสนามหลวง เมื่อ พ.ศ.2477

นอกจากนี้ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ทรงปฏิบัติศาสนกิจที่เป็นประโยชน์อย่างมากมายมหาศาลต่อศาสนจักร ดังนี้

พ.ศ.2489 ถวายศาสโนวาทและเบญจศีล ในคราวที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 แสดงพระองค์เป็นพุทธมามกะ ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

พ.ศ.2493 ทรงเป็นประธานพระสงฆ์ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ในพระราชพิธีนี้ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ได้ถวายพระครอบพระกริ่งกับพระครอบยันตรนพคุณ และได้ถวายพระธรรมเทศนาทศพิธราชธรรม

พ.ศ.2495 ถวายพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าวชิราลงกรณ ครั้งทรงผนวชในพระพุทธศาสนาตามพระราชประเพณี แต่ในขณะนั้นสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ทรงประชวร มีพระอาการเป็นที่วิตกยิ่งนัก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินทรงเยี่ยมพระอาการหลายครั้ง และมีพระราชดำริว่า ถ้าผนวชสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ทรงเป็นพระราช อุปัธยาจารย์แล้ว จะทรงหายได้อย่างน่าประหลาด สามารถเป็นพระราชอุปัธยาจารย์ผนวชพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ได้

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2501 พระชนมายุ 86 พรรษา ทรงผนวช 66 พรรษา

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระเมรุสำหรับถวายพระเพลิง ณ สุสานหลวง วัดเทพศิรินทราวาส และต่อมามีพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ เมื่อวันที่ 26 เมษายน 2503