คอลัมน์คติสัญลักษณ์สถาปัตยกรรม
โดย ชวพงศ์ ชำนิประศาสน์
พจนานุกรม ศัพท์ศิลป กรรมไทย ของศาตราจารย์วิบูลย์ ลี้สุวรรณ ให้ความหมายของ โพธิบัลลังก์ หมายถึง พระแท่นที่ประทับของพระพุทธเจ้า และ พุทธิบัลลังก์ หมายถึง แท่นรับพระพุทธรูป
ทั้งโพธิบัลลังก์และพุทธบัลลังก์ส่วนใหญ่แล้วนั้นมาจากความบันดาลใจของดอกบัว ที่ช่างไทยนำมาประดิษฐานเป็นรูปแบบต่างๆ โดยถือว่า ดอกบัวเป็นสัญลักษณ์ของความสะอาดที่ไม่มีสิ่งสกปรกใดมาทำให้เปรอะเปื้อนติดพัน จึงเป็นฐานที่รองรับแสดงความบริสุทธิ์ของพระพุทธเจ้า
การพ้นไปจากกิเลส ในความหมายก็คือสภาวะของจิตที่แปลว่า ความคิด ความรู้ หรือความรู้สึกใดที่ไม่มีกิเลสติดคงอยู่ในความคิด ความรู้ ความรู้สึก ที่ทำให้จิตมีสภาพเศร้าหมอง
ดังนั้น ศิลปินหรือนายช่างจึงใช้ความหมายของการที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ในสภาวะที่ไม่มีกิเลสใด ก็คืออยู่ในรูปของการประทับอยู่บนดอกบัว คือเป็นผู้บริสุทธิ์พ้นแล้ว จากบาปและอกุศลทั้งมวล
ในส่วนความคิดของพุทธศาสนิกชนฝ่ายมหายานก็ใช้ดอกบัวเป็นสัญลักษณ์แห่งความบริสุทธิ์เช่นกัน และอาจใช้กับผู้คนที่เชื่อกันว่าเป็น ผู้บริสุทธิ์ เช่น เชื่อกันว่าท่านนาคารชุนผู้เป็นผู้นำของนิกายมัทยามิกะหรือท่านคุรุริมโปเชของตันตระญาณ ของฝ่ายมหายาน เป็นผู้บริสุทธิ์ที่เกิดอยู่ในดอกบัว
และแม้แต่เรื่องราวบุคคลเมื่อจุติจากโลกนี้ไปอุบัติขึ้นในแดนสุขาวดี ก็อุบัติขึ้นในดอกบัว เช่นเรื่องกามนิต-วาสิฏฐี ที่ทั้งสองไปอุบัติขึ้นบนดอกบัวในแดนสุขาวดี
