พระไตรปิฎกศึกษาวาระสุดท้ายของพระพุทธองค์ - ธรรมะที่ทรงแสดงมากที่สุด

ธรรมะที่ทรงแสดงมากที่สุด – ธรรมะเป็นอุปกรณ์หรือวิธีการปฏิบัติเพื่อบรรลุถึงที่สิ้นสุดทุกข์ เรียกโดยทั่วไปว่ามัชฌิมาปฏิปทา หรืออริยมรรคมีองค์ 8 คือ

1. สัมมาทิฐิ ความเห็นชอบหรือความเข้าใจถูกต้อง

2. สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ

3. สัมมาวาจา เจรจาชอบ

4. สัมมากัมมันตะ การงานชอบ

5. สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ

6. สัมมาวายามะ พยายามชอบ

7. สัมมาสติ ระลึกชอบ

8. สัมมาสมาธิ ตั้งใจมั่นชอบ

ทั้ง 8 ประการนั้น “มรรค” หรือแนวทางหรือหลักการที่จะต้องปฏิบัติควบคู่กันไปเป็นกระบวนการ มิใช่ยกขึ้นมาทำทีละอย่างๆ ให้เสร็จในตัวแบบบันได 8 ขั้น อะไรทำนองนั้นหากแต่ต้องประสานกลมกลืนกัน เกี่ยวข้องสัมพันธ์เป็นเนื้อเดียวกัน ดุจเกลียวเชือก เกลียวฟั่นเข้าเป็นเชือกเส้นเดียวตั้งแต่ต้นจนปลายเชือกฉะนั้น

ในการปฏิบัติจริงจะเริ่มจากจุดไหนก็ได้ เช่น

1. เริ่มที่ความรู้ความเข้าใจและความคิด (สัมมาทิฐิ, สัมมาสังกัปปะ = อธิปัญญาสิกขา)

จะต้องมีความเข้าใจ หรือความเชื่อที่ถูกต้องตรงแนวทางเสียก่อน เมื่อมีพื้นฐานความเชื่อความเข้าใจที่ถูกต้องแล้ว ค่อยขยายไปที่การควบคุมพฤติกรรมทางกาย วาจา (สัมมาวาจา, สัมมากัมมันตะ, สัมมาอาชีวะ = อธิศีลสิกขา) ให้อยู่ในสภาพที่พร้อมและเอื้อต่อการพัฒนาที่สูงขึ้น

จากนั้นจึงฝึกฝนอบรมจิตใจ (สัมมาวายามะ, สัมมาสติ, สัมมาสมาธิ = อธิจิตตสิกขา) ซึ่งเป็นชั้นภายในละเอียดกว่าให้ได้ผลดีต่อไป

เสฐียรพงษ์ วรรณปก