อ่านเท่าทัน‘เหตุที่ทำให้เราเชื่องเชื่อ’
บุ๊กสโตร์
“สำนักพิมพ์มติชน” www.matichonbook.com มีเล่มเข้มข้นมาชวนอ่าน เข้มด้วยเนื้อหา ข้นด้วยสารบำรุงดวงตาไสวสว่าง
….“ทหารของพระราชา กับการสร้างสำนึกแห่งศรัทธาและภักดี” หนังสือประวัติศาสตร์เชิงวิพากษ์ที่จะพาสำรวจการก่อร่างกษัตริย์นิยมในกองทัพไทย นับแต่ พ.ศ. 2411 คลี่ขยายความหมายและความสำคัญของพิธีกรรมและพระราชกรณียกิจทางทหารของพระมหากษัตริย์หลังการปฏิรูปประเทศให้เป็นสมัยใหม่ พิจารณาลงไปถึงการก่อร่างความจงรัก-รอยร้าวในความภักดี และความสัมพันธ์ระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์กับกองทัพไทย ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจนถึง พ.ศ. 2500
ผลงานของ เทพ บุญตานนท์ อาจารย์ประจำคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ผู้เขียนหนังสือ “การเมืองในการทหารไทย สมัยรัชกาลที่ 6” ที่มีเนื้อหาว่าด้วยเรื่องพระมหากษัตริย์ กองทัพ และการเมืองเรื่องอำนาจในราชสำนักพระมงกุฎเกล้า และเมื่อมาถึงเล่มล่าสุดนี้ ชวนขยายมุมมองในประเด็นเดียวกันให้ครอบคลุมยิ่งขึ้น ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 จนถึงตอนต้นของรัชกาลที่ 9
อธิบายความหมายและความสำคัญในพิธีกรรมทางทหารกับการสร้างสำนึกแห่งความจงรักภักดี และพระราชกรณียกิจทางทหารของจอมทัพไทย ตีแผ่ระบบชนชั้นกับความไม่มั่นคงในราชบัลลังก์ ที่มาของโรงเรียนนายร้อย, การตราพระราชบัญญัติเกณฑ์ทหาร รัตนโกสินทรศก 124, ธงชัยเฉลิมพล และพิธีทูลเกล้าฯ ถวายพระคทาจอมพลแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
แต่ความภักดีก็มีรอยร้าว ช่วงเวลาอันยากลำบากของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวในกองทัพ และในบทบาทจอมทัพของชาติ กับบทบาทเดียวกันนี้ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
การมาของจอมพล ป. พิบูลสงครามกับนโยบายต่อต้านสถาบันพระมหากษัตริย์ และนโยบายทางทหาร ก่อนจะถึงยุคแห่งการฟื้นฟูความสัมพันธ์ และการกลับมาของกรมทหารรักษาพระองค์ กำเนิดพิธีพระราชทานกระบี่ให้แก่นักเรียนนายร้อยและนายเรือที่สำเร็จการศึกษา การรักษาความสัมพันธ์ระหว่างพระมหากษัตริย์กับทหาร ทั้งผ่านธงชัยเฉลิมพล, เพลงมาร์ชราชวัลลภ: เพลงสำหรับทหารของพระราชา, การพระราชทานชื่อค่ายทหาร และการทอดพระเนตรการซ้อมรบและการเสด็จฯ เยี่ยมทหารต่างจังหวัด
ตอกย้ำกษัตริย์นิยมในกองทักที่ก่อร่างมานาน และแม้สะดุดบ้าง แต่ไม่เคยขาดตอน
….อีกเล่ม “ความทรงจำใต้อำนาจ: รัฐ ราชวงศ์ พลเมือง และการเมืองบนหน้าปฏิทิน” หนังสือที่ตอบคำถามว่า บนหน้าปฏิทินที่ดาษดื่นไปด้วย “วันสำคัญ” นั้น วันเหล่านั้นเกิดขึ้นมาได้อย่างไร และอำนาจจากแห่งหนใดที่มากำหนดว่า วันนั้นๆ สำคัญ หรือ ไม่สำคัญ
ตีแผ่กลไกเบื้องหลังการสร้างวันสำคัญในไทยที่เกิดขึ้นมานานนับศตวรรษ ตั้งแต่สมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนผ่านแนวคิดเรื่องเวลาจากจันทรคติสู่สุริยคติ จนถึงทศวรรษ 2520-2540 ช่วงเวลาแห่งการเพิ่มขึ้นของวันสำคัญและเกิดสำนึกความทรงจำแบบมวลชนเข้าไปท้าทายสำนึกความทรงจำของรัฐที่ยึดโยงกับสถาบันหลักของชาติไทย
วันสำคัญ จึงมิใช่เพียงวาระแห่งการรำลึกถึงอดีตหรือมีไว้เพื่อการเฉลิมฉลองเท่านั้น ทว่ายังสัมพันธ์กับสำนึกความทรงจำของพลเมืองให้สยบยอมและเชื่องเชื่ออยู่ภายใต้ “อำนาจ” ที่คอยบงการชีวิตผู้คนอยู่ตลอดเวลา
ดังที่ผู้เขียน ชนาวุธ บริรักษ์ กล่าวไว้ในคำนำ “วันสำคัญที่เกิดขึ้นในช่วงทศวรรษ 2520-2540 สะท้อนให้เห็นถึงการ ตอบสนองและจัดความสัมพันธ์ในบริบทที่สังคมรัฐไทยกำลังเผชิญอยู่ในขณะนั้น พร้อมกันนั้นยังเป็นการควบคุม “สำนึกความทรงจำ” ของผู้คนในสังคมเพื่อดำรงไว้ซึ่งเสถียรภาพภายในสังคม
….นิตยสาร “ศิลปวัฒนธรรม” ฉบับเดือนมีนาคม 2565 เชิญชวนติดตามเรื่องราวของ “มิวเซียม” ฝรั่ง เข้ามาในเมืองไทยเมื่อไร จนเกิดศัพท์คำใหม่อย่าง “พิพิธภัณฑ์”
ผู้สื่อข่าวหรรษา
