เกี่ยวกับประตูเมืองเชียงใหม่ มีบันทึกการสร้างในอดีตไหม
ดุจดาว
ตอบ ดุจดาว
มีคำตอบอยู่ในรายงานเผยแพร่ทางเว็บไซต์ www.silpa-mag.com โดย วรชาติ มีชูบท โดยสรุป ดังนี้
นอกจากกำแพงเมืองทั้งชั้นนอกและชั้นใน อันเป็นปราการป้องกันเมืองนครเชียงใหม่แล้ว บริเวณกำแพงเมือง ยังมีประตูเมืองซึ่งเป็นช่องทางเชื่อมต่อภายในและภายนอกกระจายกันอยู่ตลอดแนวกำแพงเมืองทุกด้าน
รูปแบบของประตูเมืองนครเชียงใหม่จะเป็นเช่นไร ในปัจจุบันไม่เหลือร่องรอยให้พบเห็น แต่พบความตอนหนึ่งในโคลงนิราศหริภุญชัยที่กล่าวถึงประตูเมืองเชียงใหม่ว่า “…เวียงวาสปราการสอง เขื่อนขั้ง…” เป็นหลักฐานที่ยืนยันว่าประตูเมืองเชียงใหม่เป็นประตู 2 ชั้น
ทั้งนี้ การค้นคว้าในชั้นแรกคงพบแต่หลักฐานในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ฉบับต่างๆ ว่า เมืองเชียงใหม่เมื่อแรกสร้างนั้นคงมีประตูอยู่เพียง 4 ประตู คือ ประตูหัวเวียง ประตูเชียงใหม่ ประตูเชียงเรือก และประตูสวนดอก ต่อมาเจาะเพิ่มอีกหลายประตู คือ ประตูสวนแห และประตูศรีภูมิ ซึ่งไม่พบหลักฐานว่าประตูทั้งสองอยู่ที่บริเวณใด
ส่วนประตูเมืองชั้นในที่สร้างขึ้นใหม่ในสมัยพระเจ้ากาวิละคงปรากฏชื่อพร้อมที่ตั้งมาจนถึงปัจจุบัน มีอยู่ 5 ประตู คือ ประตูหัวเวียง หรือประตูช้างเผือก เป็นประตูเมืองด้านทิศเหนือ ถือกันมาแต่โบราณว่าเป็นประตูมงคล ในพิธีราชาภิเษกตามโบราณราชประเพณี กษัตริย์ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่จะเสด็จเข้าเมืองทางประตูนี้
ประตูท่าแพชั้นใน หรือประตูเชียงเรือก เป็นประตูเมืองด้านทิศตะวันออก, ประตูเชียงใหม่ หรือประตูท้ายเวียง เป็นประตูเมืองด้านทิศใต้ และประตูสวนดอก เป็นประตูเมืองด้านทิศตะวันตก
นอกจากนั้นยังมีประตูเมืองด้านทิศใต้ชื่อ ประตูแสงปุง หรือประตูสวนปรุง อยู่ถัดจากประตูเชียงใหม่ไปทางทิศตะวันตก จัดเป็น “ประตูผี” คือเมื่อมีคนตายภายในตัวเมืองจะนำศพออกทางประตูสวนปรุง เพื่อนำไปประกอบพิธีกรรมนอกเมือง
ประตูเมืองนครเชียงใหม่ชั้นในทั้ง 5 ประตู นอกจากจะมีบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในโคลงนิราศหริภุญชัยแล้ว ยังพบภาพถ่ายประตูท่าแพชั้นนอก ระบุไว้ที่หลังภาพว่าถ่ายเมื่อ พ.ศ. 2442 เป็นพยานยืนยันว่าประตูเมืองนครเชียงใหม่นั้นมี 2 ชั้นจริง
ทั้งยังพบความในพระนิพนธ์ “เที่ยวเมืองพม่า” ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เนื้อความตอนหนึ่งมีว่า กำแพงและประตูเมืองนครเชียงใหม่มีรูปลักษณ์คล้ายคลึงกับกำแพงและประตูเมืองมัณฑะเลย์ซึ่งถ่ายแบบมาจากเมืองอมรปุระ
เมื่อนำรูปลักษณะประตูเมืองเชียงใหม่ที่ทำเป็นลับแล 2 ชั้นไปเทียบกับประตูเมืองสุโขทัยเก่า ดังที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ไว้ใน “เที่ยวเมืองพระร่วง” อาจกล่าวได้ว่า ประตูเมืองนครเชียงใหม่ในแนวกำแพงเมืองชั้นในทั้ง 4 ประตู เว้นเฉพาะประตูแสงปุง คงสร้างขึ้นพร้อมการสร้างกำแพงเมืองนครเชียงใหม่ในสมัยพระเจ้ามังราย ได้รับแบบมาจากกำแพงและประตูเมืองสุโขทัยเก่ามากกว่าที่จะได้แบบอย่างจากเมืองอมรปุระ
นอกจากประตูเมืองทั้งชั้นนอกและชั้นใน ยังมีเอกสารอีกหลายฉบับที่กล่าวถึง “ประตูช้างม่อย” ซึ่งในแผนที่ของมิชชันนารีอเมริกันเพรสไบทีเรียนเมืองนครเชียงใหม่ ฉบับ ค.ศ. 1923 (พ.ศ. 2466) แสดงที่ตั้งไว้ว่าอยู่ในแนวกำแพงเมืองชั้นในด้านทิศตะวันออก ตอนเหนือของประตูท่าแพชั้นใน
