ตอหยอยเป็นชื่อพืชชนิดหนึ่งกินได้ หากได้ยินชื่อนี้เป็นครั้งแรกเชื่อว่าทุกคนคงฉงนสงสัย
ตอหยอย ตออะไร คืออะไร ตอหรือต้น รูปร่างหน้าตาเป็นอย่างไร ทำไมถึงหยอย
ถ้าบอกว่าตอหยอยเป็นพืชหัว ใช้ทำแป้งที่ชื่อว่าแป้งเท้ายายม่อม หลายคนคงร้องอ๋อ
ถูกต้องแล้ว ตอหยอยก็คือเท้ายายม่อม ตอหยอยหรือต้นเท้ายายม่อมยังมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปในแต่ละท้องถิ่น เช่น บุกรอ ไม้เท้าฤๅษี นางนวล สิงโตดำ
สำหรับ “ตอหยอย” นั้นเป็นภาษาถิ่นที่คนเกาะลิบง จังหวัดตรัง เรียกต้นเท้ายายม่อมด้วยเพราะว่าเมื่อถึงฤดูเก็บหัวตอหยอย ใบตอหยอย จะเหี่ยวแห้งและยุบตัวลงหรือเรียกว่าหยอยลงไป เป็นที่มาของชื่อ “ตอหยอย”
ตอหยอยหรือเท้ายายม่อมเป็นไม้ล้มลุก อายุยืนนานหลายปี มีเหง้าใต้ดินเป็นหัวกลมๆ แบนๆ ใหญ่บ้างเล็กบ้างตามสภาพพื้นที่ เปลือกบาง ผิวเรียบ หัวอ่อนสีขาว พอแก่แล้วเป็นสีน้ำตาล เนื้อในมีสีขาว ฉ่ำน้ำเล็กน้อย หากมองดูผิวเผินเพียงรูปลักษณ์ภายนอกแล้วจะละม้ายคล้ายมันฝรั่งผลโตๆ หัวสดรับประทานไม่ได้เพราะรสขม เต็มไปด้วยยาง ชาวบ้านที่เกาะลิบงขุดหัวใต้ดินนำมาสกัดเป็นแป้งไว้ทำขนมและอาหารหลายอย่าง
ขนมตอหยอยแบบดั้งเดิมของคนเกาะลิบงเป็นขนมหวานที่กวนจากแป้งตอหยอยจนแป้งใสสวย ราดด้วยน้ำตาลจากหรือน้ำผึ้งให้ชุ่มฉ่ำ จะกินแบบร้อนหรือใส่น้ำแข็งเย็นๆ ก็อร่อย เพราะแป้งตอหยอยมีฤทธิ์เย็น รับประทานง่าย นุ่ม ลื่นคอ ในขณะเดียวกันก็เหนียวหนึบกำลังดี
โต๊ะแวด ดุกนิ่ง สาวน้อยวัย 90 ปี เล่าว่า “เมื่อก่อนโต๊ะไปขุดเอามาทำแป้งทำขนม ทำให้ลูกๆ หลานๆ กินกันประจำ เดี๋ยวนี้อยากกินเมื่อไรเราไม่ต้องทำเองแล้ว หลานๆ ทำให้ ทำอะไรๆ ก็อร่อยหมดแหละ”
อัญชันกับไซฟา ชั้น ป.5 หลานโต๊ะแวด บอกว่า “โต๊ะไม่มีฟันแล้ว ชอบกินขนมลื่นๆ นุ่มๆ แบบนี้ ไม่ต้องเคี้ยว ผสมน้ำตาลจากหวานๆ หอมๆ แรกๆ โต๊ะก็ว่าทำไม่เหมือนที่เคยกิน แต่โต๊ะก็ชอบกินค่ะ”
ขนมของหลานๆ ถึงแม้จะไม่เหมือนของโต๊ะ แต่ก็อิ่มอร่อยและเต็มไปด้วยความสุขความภูมิใจ น่ายินดีที่ขนมพื้นบ้านส่งต่อมายังเด็กๆ และคงไม่หายไปจากชุมชนเกาะลิบงแน่นอน
ที่เกาะลิบงมีการนำแป้งตอหยอยมาใช้ทำขนมและอาหารสารพัดเมนู แม่ค้าขายกล้วยทอดก็ทอดกล้วยด้วยแป้งตอหยอย ขนมหวาน ลอดช่องตัวอ้วนๆ ก็ทำจากแป้งตอหยอย ขนมบ้าบิ่นจากแป้งตอหยอย ราดหน้าแป้งตอหยอยและอีกมากมาย
“เหนียว หนึบ นุ่ม ใส ไม่คืนรูป” คือลักษณะเด่นของแป้งตอหยอยที่ไซฟาจำขึ้นใจ เพราะลองทำขนมมาหลายรอบแล้ว
หัวตอหยอยหรือหัวเท้ายายม่อมเก็บได้ปีละครั้ง หัวตอหยอยที่มีอายุ 2 ปีขึ้นไป เป็นระยะที่นำมาแปรรูปเป็นแป้งตอหยอยได้ดีมีคุณภาพที่สุด
การขุดหัวตอหยอยต้องมีประสบการณ์ นิดหนึ่ง น้องไซฟาบอกว่า “สังเกตต้นที่เหี่ยวๆ แห้งๆ ขุดลงไปถ้าเจอหัวใหญ่หน่อย ขาวๆ หนักๆ แบบนั้นเอาได้ แต่ถ้าขุดลงไปเจอหัวจิ๋วๆ จะไม่เอาไปเพราะมันยังไม่โตเต็มที่ แล้วถ้าขุดเจอหัวสีน้ำตาลมีรากเต็มไปหมดแสดงว่ามันแก่แล้ว มันพร้อมจะงอกต่อ ก็จะฝังไว้ที่เดิมให้มันขยายพันธุ์ต่อไปอีก”
ตอหยอยเจริญเติบโตได้ดีใต้ร่มเงาของไม้ชนิดอื่นและชอบดินร่วนปนทราย โดยเฉพาะบริเวณป่าชายหาดหลายแห่งทั่วเกาะลิบง ขยายพันธุ์โดยเมล็ดและหัว ต้นที่โตเต็มที่ออกดอกแล้วเหี่ยวแห้งไปจะมีเมล็ดเล็กๆ อยู่ที่กลีบดอก เมื่อร่วงหล่นก็เติบโตได้ต่อ ส่วนหัวเล็กๆ ที่แตกออกจากหัวใหญ่ก็เจริญเติบโตต่อไปได้ฤดูต่อฤดู หากพื้นที่ป่าชายหาดริมทะเลยังไม่ถูกรบกวน
พบเรื่องราวของตอหยอยเกาะลิบง ในรายการทุ่งแสงตะวัน ตอน ตอหยอย หรอยแรง ออกอากาศวันเสาร์ที่ 18 กุมภาพันธ์นี้ เวลา 05.05 น. ทางช่อง 3 กดหมายเลข 33 และเวลา 07.30 น. ทางเพจเฟซบุ๊กทุ่งแสงตะวัน และยูทูบ Payai TV
วสวัณณ์ รองเดช
