“ข้าว” ถือเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญของประเทศไทย นอกจากจำเป็นและสำคัญต่อการดำรงชีวิตแล้ว ข้าวยังเป็นแหล่งสร้างรายได้แก่เกษตรกรไทยปีละจำนวนมาก แต่หลายพื้นที่ประสบปัญหาด้านการตลาดและราคาตกต่ำ รวมไปถึงภัยธรรมชาติและต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น
กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โดยกรม ส่งเสริมการเกษตร จึงเข้าดำเนินการส่งเสริมและสนับสนุนให้เกษตรกรผู้ปลูกข้าว รวมกลุ่มจัดตั้งเป็นแปลงใหญ่ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ การจัดการแปลงเทคโนโลยี ลดต้นทุน แก้ปัญหาขาดแคลนเมล็ดพันธุ์ดี ต่อยอดแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อรองรับความต้องการของตลาด และยกระดับเกษตรกรผู้ปลูกข้าวให้มีการวางแผนการผลิต การเก็บรักษา การจำหน่าย และแปรรูปผลิตภัณฑ์ให้สอดคล้องกับภาวะตลาดในแต่ละฤดูกาล
แปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบล ศรีดอนมูล อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย เป็นอีกกลุ่มเกษตรกรที่กรมส่งเสริมการเกษตร โดยสำนักงานเกษตรจังหวัดเชียงราย และสำนักงานเกษตรอำเภอเชียงแสน สนับสนุนให้มีการรวมตัวกันและจัดตั้งเป็นศูนย์ข้าวชุมชน ตั้งแต่ปี 2556 มีสมาชิกแรกเริ่มจำนวน 32 ราย เนื่องจากประสบปัญหาขาดแคลนเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี และต้องการยกระดับเป็นการทำนาข้าวปลอดภัย ลดการใช้สารเคมี
และในปี 2560 จึงจัดตั้งเป็นแปลงใหญ่ เพื่อผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี ปัจจุบันมีนายธนาณุวัฒน์ จันฟอง เป็นผู้จัดการแปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบลศรีดอนมูล มีสมาชิก 38 ราย พื้นที่เพาะปลูกรวม 898 ไร่
ว่าที่ร้อยตรีดุจเดี่ยว วงศ์ภักดิ์ เกษตรจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า แปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบลศรีดอนมูล เป็นการ ต่อยอดจากความสำเร็จของแปลงใหญ่ข้าวกลุ่มเกษตรกรผู้ปลูกข้าวคุณภาพบ้านสันหลวงอำเภอแม่จัน
ได้รับการสนับสนุนจากภาคเอกชน โดยเฉพาะบริษัท คูโบต้า ที่สนับสนุนงบประมาณและเทคโนโลยีการเกษตรเพื่อใช้ในกระบวนการผลิตทั้งหมดตั้งแต่การเพาะต้นกล้า ใช้รถดำนา ใช้โดรนพ่นน้ำหมักชีวภาพ น้ำยาต่างๆ การใช้รถเกี่ยวข้าว และรถอัดฟางก้อน
เพื่อให้เกษตรกรได้ใช้พื้นที่แปลงนาหลังเก็บเกี่ยวปลูกพืชใช้น้ำน้อยได้ต่อไป และไม่ให้เกิดการเผาตอซังข้าวเหมือนเมื่อก่อน ซึ่งเป็นไปตามนโยบาย Chiang Rai Zero Burn Model ที่รณรงค์ให้เกษตรกรยุคใหม่ ร่วมใจ หยุดเผา หรือหยุดเผาได้ 5 ดี ประกอบด้วย อากาศดี ดินดี รายได้ดี สุขภาพดี และสิ่งแวดล้อมดี
ดังนั้น การทำนาสมัยใหม่จึงจำเป็นต้องใช้เครื่องจักรควบคู่ไปกับแรงงานคน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ลดต้นทุน เพิ่มความ คล่องตัว ความสะดวกสบาย ลดระยะเวลาในการผลิต และนำวัสดุเหลือใช้ไปต่อยอดด้านอื่นๆ ได้
“แปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบลศรีดอนมูล นอกจากโดดเด่นด้านเมล็ดพันธุ์ดีมีคุณภาพแล้ว ยังโดดเด่นเรื่องแปรรูปผลผลิตด้วย โดยนำข้าวที่เหลือจากการจำหน่ายทั่วไป หรือนำข้าวที่ไม่ผ่านคุณภาพไปผลิตเป็นคราฟต์เบียร์ ส่วนฟางข้าวนำไปใช้ด้านปศุสัตว์ เช่น เป็นอาหารให้โค กระบือ และอัดเป็นฟางก้อน จำหน่ายก้อนละ 35-60 บาท ส่วนพื้นที่ที่ไม่มีปศุสัตว์ นำไปใช้เพาะเห็ดฟาง ทำปุ๋ยหมัก และใช้คลุมหน้าดิน นอกจากนี้ฟางยังใช้ผลิตชีวมวล เป็นเชื้อเพลิง ในการผลิตภาคอุตสาหกรรม และใช้ผลิต ถ่านชีวภาพ (ไบโอซาร์) ได้ด้วย” เกษตรจังหวัดเชียงรายกล่าว
ด้าน นายธนาณุวัฒน์ จันฟอง ผู้จัดการแปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบล ศรีดอนมูล กล่าวว่า ดำเนินการตามนโยบายแปลงใหญ่ 5 ด้านมาตลอด นั่นคือ การลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต พัฒนาคุณภาพ บริหารจัดการแปลง และจัดการด้านตลาด
หลังเข้าร่วมโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ในปี 2560-2561 สามารถลดต้นทุนรวมในการผลิตข้าวเจ้าและข้าวเหนียวได้ร้อยละ 14
และในปี 2562-2565 สามารถลดต้นทุนรวมการผลิตได้ถึงร้อยละ 34 จากต้นทุนเดิมในห้วงปี 2559 ขณะเดียวกันยังสามารถเพิ่มผลผลิตข้าวเจ้าได้ถึงร้อยละ 8.7 และเพิ่มผลผลิตข้าวเหนียวได้ร้อยละ 2.8 อีกด้วย โดยสมาชิกบางรายสามารถผลิตข้าวได้จำนวน 600-700 กิโลกรัมต่อไร่ จากเดิมผลิตได้เพียง 500 กิโลกรัมต่อไร่
ในปี 2565 สมาชิกแปลงใหญ่ได้พัฒนาคุณภาพเมล็ดพันธุ์ข้าวและผลิตข้าวได้มาตรฐาน GAP จนได้ รับรางวัลการประกวดข้าวหอมมะลิ ประเภทรายบุคคลและสถาบันเกษตร
นอกจากนี้ ยังมีการต่อยอดโดยการแปรรูปเป็นข้าวกึ่งสำเร็จรูป ข้าวแพ็กสุญญากาศขนาดเล็ก เพื่อทำ เป็นของขวัญหรือของชำร่วย มีการ นำข้าวไปผลิตเครื่องดื่มมอลต์ และสาโท จากข้าว กข.6 (ข้าวพันธุ์ดีศรีดอนมูล) ส่วนฟาง ใช้เป็นอาหารเลี้ยงสัตว์ ทำเป็นก้อนอิฐจาก ฟางข้าว หรือก้อนเห็ด
นอกจากนี้ เมื่อสีข้าวแล้วยังได้รำหยาบ รำละเอียด ปลายข้าว และแกลบ สามารถใช้ประโยชน์หรือขายได้ทุกส่วนไม่มีเหลือทิ้งเป็นขยะ (Zero Waste)
ส่วนการตลาด ผู้จัดการแปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบลศรีดอนมูล กล่าวว่า ได้จับมือกับภาคเอกชน ทำโครงการตลาดนำการผลิต มีการทำสัญญาซื้อขายล่วงหน้าเพื่อผลิตเมล็ดพันธุ์ไปจำหน่ายตามความต้องการของตลาด ทั้งข้าวเจ้าและข้าวเหนียวซึ่งทำให้ได้ราคาดีและผลผลิตไม่ล้นตลาด เป็นการวางแผนการตลาดล่วงหน้า เพื่อให้สมาชิกแปลงใหญ่มั่นใจว่าเมื่อถึงเวลาขายข้าวจะได้ราคาที่ตกลงกันไว้อย่างแน่นอน โดยคุณภาพข้าวและเงื่อนอื่นๆ ต้องเป็นไปตาม ข้อตกลงและสัญญาซื้อขาย
สำหรับทางรอดและทางออกของชาวนาในปัจจุบันและอนาคตนั้น ได้ร่วมกับภาครัฐและเอกชนที่เป็นเครือข่าย ร่วมกันผลักดันแปลงใหญ่ข้าวศูนย์ข้าวชุมชนตำบลศรีดอนมูล เป็นศูนย์เพาะพันธุ์กล้า เพื่อจำหน่ายให้กับเครือข่ายและเกษตรกรทั่วไป โดยเริ่มมีคำสั่งซื้อจากภาคเอกชนมาบ้างแล้ว ซึ่งจะเป็นโอกาสให้ชุมชนมีช่องทางจำหน่ายข้าวได้ ดียิ่งขึ้น
และทางกลุ่มมีเป้าหมายที่จะผลักดัน ให้เป็นศูนย์ผลผลิตและจำหน่ายเมล็ดข้าวคุณภาพแบบครบวงจรในอนาคต
