สถานการณ์ฝุ่น PM 2.5 ในพื้นที่ภาคเหนือของไทย โดยเฉพาะ จ.เชียงใหม่ ติดอันดับเมืองที่มีคุณภาพอากาศแย่ที่สุดในโลกต่อเนื่อง สะท้อนภาพวิกฤตซ้ำซาก หลายพื้นที่ค่าฝุ่นพุ่งสู่ระดับสีม่วง อันตรายสูงสุดต่อสุขภาพ
ต้นตอปัญหาฝุ่นควันมีความซับซ้อนและเชื่อมโยงหลายมิติ ตั้งแต่ไฟป่า การเผาในที่โล่งเพื่อการเกษตร หมอกควันข้ามแดน ไปจนถึงปัจจัยทางภูมิศาสตร์ของภาคเหนือที่มีลักษณะเป็นแอ่งกระทะ อากาศถ่ายเทได้ยาก
ยิ่งไปกว่านั้น ช่วงเดือนมี.ค.-เม.ย.ซึ่งเป็นฤดูแล้ง ใบไม้แห้งเป็นเชื้อเพลิงอย่างดี ผสมกับอุณหภูมิที่สูงขึ้น ทำให้ไฟป่าลุกลามรวดเร็วเกินกว่าเจ้าหน้าที่จะควบคุมได้ทัน
จุดความร้อนถูกตรวจพบต่อเนื่องหลายพันจุด สะท้อนว่าการควบคุมไฟป่ายังไม่สามารถจัดการได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ปัจจัยจากการกระทำของมนุษย์เป็นอีกตัวแปรสำคัญ นอกจากนี้ ปัญหาด้านงบประมาณ และต้นทุนพลังงานที่เพิ่มสูงขึ้นยังเป็นอุปสรรคต่อการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ทั้งในงานลาดตระเวนและดับไฟป่า
ข้อเสนอจากนักวิชาการในพื้นที่คือ “การกระจายอำนาจจัดการไฟ” ให้กับชุมชน เนื่องจากข้อมูลบ่งชี้ว่า พื้นที่ป่าชุมชนมีการเผาไหม้น้อยกว่าพื้นที่ป่าที่รัฐดูแล
แสดงให้เห็นว่าชาวบ้านมีองค์ความรู้และกลไกจัดการกับไฟอย่างมีประสิทธิภาพ หากรัฐเปิดพื้นที่ให้มีส่วนร่วมมากขึ้นอาจช่วยลดปัญหาได้อย่างยั่งยืน อย่างไรก็ตาม สิ่งน่ากังวลกว่าคือการขาดเครื่องมือทางกฎหมายที่มีประสิทธิภาพ
แม้ร่างพ.ร.บ.อากาศสะอาดจะผ่านสภาผู้แทนราษฎรวาระ 3 แล้ว แต่กลับต้องสะดุดจากการยุบสภา ทำให้กฎหมายต้อง “ค้างท่อ” อีกครั้ง
สาระสำคัญกฎหมายฉบับนี้คือ การจัดการปัญหาฝุ่นอย่างเป็นระบบ ลงโทษผู้ก่อมลพิษตามหลัก “ผู้ก่อต้องเป็นผู้จ่าย” จัดตั้งกองทุนอากาศสะอาดการเปิดเผยข้อมูลมลพิษ การเยียวยากลุ่มเปราะบาง กระจายอำนาจให้ท้องถิ่นมีบทบาทจัดการปัญหาในพื้นที่ ซึ่งล้วนเป็นกลไกสำคัญในการแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน
ขณะที่กฎหมายยังค้างท่อ กลุ่มเปราะบางได้รับผลกระทบด้านสุขภาพแล้วกว่า 1.6 ล้านคน คำถามคือ รัฐบาลจะแก้ปัญหานี้แบบ “ปีต่อปี” หรือจะยกระดับเป็นวาระแห่งชาติ
ความร่วมมือจากทุกภาคส่วนเป็นสิ่งจำเป็น ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน แต่ความร่วมมืออย่างเดียวไม่เพียงพอหากขาดความชัดเจนในการผลักดันนโยบายและกฎหมายที่จำเป็น
ถึงเวลาแล้วที่รัฐบาลต้องเร่งผลักดันร่างพ.ร.บ.อากาศสะอาด ออกมาบังคับใช้โดยเร็ว เพื่อให้ประเทศไทยมีเครื่องมือจัดการปัญหาฝุ่นอย่างเป็นระบบและยั่งยืน
