คอลัมน์ รายงานพิเศษ
ร่างพ.ร.บ.คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ หรือพ.ร.บ.กสม. เป็นกฎหมายลูกอีกฉบับที่ได้รับการจับตามอง โดยเฉพาะจากภาคสังคม องค์กรที่ทำงานเกี่ยวเนื่องด้านสิทธิ เสรีภาพประชาชน
ล่าสุด การปรับปรุงเนื้อหาในเบื้องต้นแล้วเสร็จ อนุกรรมการพิจารณาศึกษาหลักการร่างพ.ร.บ.ดังกล่าวเสนอปรับโครงสร้างกรรมการสรรหา กสม.ให้มาจากตัวแทนองค์กรเอกชนด้านสิทธิมนุษยชน 3 คน สภาทนายความ 1 คน สภาวิชาชีพทางการแพทย์และสาธารณสุข 1 คน และ ผู้แทนสภาวิชาชีพสื่อมวลชน 1 คน
เป็นกรรมการสรรหาร่วมกับประธานศาลฎีกา ประธานสภาผู้แทนราษฎร ผู้นำฝ่ายค้านในสภา ตุลาการศาลปกครองสูงสุด รวมเป็น 9 คนนั้น
การปรับแก้ส่วนนี้จะผ่านเกณฑ์ที่คณะกรรมการประสานงานระหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิมุนษยชนแห่งชาติ หรือไอซีซี กำหนดหรือไม่
นพ.แท้จริง ศิริพานิช
อดีต กสม.
ร่างพ.ร.บ.กรรมการสิทธิมนุษยชนที่กรธ.พิจารณาเสร็จในเบื้องต้น ซึ่งกำหนดให้คณะกรรมการสรรหามีตัวแทนจากองค์กรวิชาชีพต่างๆ นั้น ที่ผ่านมาโครงสร้างของคณะกรรมการสรรหาแคบและจำกัดเกินไป ไม่มีความหลากหลาย
เรื่องของสิทธิมนุษยชนมันเป็นเรื่องของความหลากหลาย เป็นเรื่องของความมนุษย์ ที่ไม่เอารัดเอาเปรียบ ไม่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัวแต่ต้องเห็นแก่ประโยชน์ส่วนรวม ไม่เลือกปฏิบัติ
การกำหนดให้มีคณะกรรมการสรรหาที่หลากหลายก็จะทำให้ไม่ต้องยึดติดกับอันใดอันหนึ่ง แต่สำหรับส่วนตัวมองว่าไม่ใช่แค่ตัวคณะกรรมการเพียงอย่างเดียว แต่ยังมีกระบวนการอื่นๆ ด้วย ซึ่งมีความสำคัญไม่แพ้กันด้วย
ส่วนสัดส่วนกรรมการสรรหาที่ปรับใหม่จะช่วยแก้ไขข้อท้วงติงของไอซีซีที่เคยลดเกรดของกสม.ได้หรือไม่นั้น คิดว่าการที่ไอซีซีจะลดเกรดของกสม.หรือไม่นั้น น่าจะเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับผลงานของกสม.เป็นส่วนใหญ่
ถ้าสมมติกระบวนการสรรหาบุคคลที่จะมาเป็นกรรมการกสม.จะไม่ดี แต่ถ้าบุคคลที่เข้ามาทำหน้าที่สามารถทำงานออกมาได้ดี มีความรู้ ความสามารถ เชื่อว่าไม่น่าจะส่งผลหรือทำให้กสม.ถูกลดเกรดได้ และผลงานของกสม.จะสะท้อนไปถึงภาพรวมสิทธิมนุษยชนของคนในชาติด้วย
สำหรับข้อกำหนดให้กสม.ต้องเข้าประชุมหากไม่สามารถร่วมประชุมได้ต้องแจ้งเหตุของการไม่เข้าประชุมด้วย มองว่าเป็นสิ่งที่ดีและถูกต้องอยู่แล้ว เมื่อมีหน้าที่เข้าประชุมก็ต้องเข้าประชุม แต่ถ้าป่วยหรือติดภารกิจแบบกะทันหันก็ต้องสามารถชี้แจงเหตุผลได้ ไม่ใช่ป่วยก็ไม่ป่วยหรือหนีไปเที่ยวต่างประเทศ ก็ไม่ถูกต้อง เพราะเมื่อมีหน้าที่สำคัญก็ต้องมีความรับผิดชอบ
ส่วนที่กำหนดให้กรรมการทุกคนที่ร่วมประชุมต้องออกเสียงชี้ขาด หากไม่ออกเสียงโดยไม่มีเหตุอันสมควร เช่น เดินออกจากที่ประชุม ให้ถือว่าเป็นการจงใจฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมนั้น กรณีนี้ไม่เคยมีมาก่อน แสดงว่าอาจจะมีคนไปร้องเรียนเลยต้องเขียนกฎขึ้นมากำกับ
ส่วนจะเป็นกฎที่เข้มงวดเกินไปหรือไม่นั้นส่วนตัวไม่รู้ แต่เชื่อว่าผู้ร่างต้องการให้การทำงานสามารถเดินไปได้ด้วยดีและเกิดความเรียบร้อย
สุรพงษ์ กองจันทึก
ประธานมูลนิธิผสานวัฒนธรรม
เห็นด้วยที่ร่างพ.ร.บ.กรรมการสิทธิมนุษยชน ปรับแก้ในส่วนกรรมการสรรหาให้มีตัวแทนจากสภาทนายความและสื่อมวลชน เคยเสนอเรื่องนี้ไปก่อนหน้านี้แล้ว เพราะอาชีพทั้งสองนี้มีส่วนเกี่ยวข้องกับการดูแลเรื่องสิทธิมนุษยชนของประชาชนโดยตรง
อย่างตัวแทนจากสภาทนายความ ก็ต้องต่อสู้ให้ประชาชนที่ถูกละเมิดสิทธิเสรีภาพ ส่วนสื่อมวลชนก็เป็นอาชีพที่ต้องพูดถึงเรื่องสิทธิของคนอื่นๆ ด้วย
อย่างไรก็ตาม มองว่าศาลที่อยู่ในระบบยุติธรรมไม่ควรยุ่งกับการบริหาร อีกทั้งความจำเป็นที่ต้องแยกตุลาการออกจากกรรมการสรรหา เนื่องจากการทำหน้าที่ของ กสม.เป็นหน้าที่ในฝ่ายบริหาร
ถ้า กสม.มีปัญหาค่อยให้ศาลตัดสิน ไม่ใช่เข้าร่วมเป็นกรรมการสรรหาเหมือนที่ในร่างกฎหมายฉบับนี้ และควรเพิ่มสัดส่วนตำแหน่งนักวิชาการและผู้ทำงานด้านสิทธิมนุษยชนให้มากกว่านี้ เพราะเป็นบุคคลที่ทำหน้าที่และเกี่ยวข้องกับเรื่องสิทธิมนุษยชนโดยตรง
ส่วนเรื่องที่ระบุว่าต้องมีตัวแทนจากสภาวิชาชีพสื่อนั้นขึ้นอยู่กับการตีความว่าจะเป็นตัวแทนสื่อจากสภาวิชาชีพที่กำลังมีการร่างกฎหมายอยู่ หรือเป็นตัวแทนจากองค์กรสื่อทั่วไป
หากเป็นตัวแทนจากสภาวิชาชีพสื่อก็จะมีปัญหาในอนาคต ฉะนั้นตรงจุดนี้เห็นควรว่าต้องเป็นตัวแทนจากองค์กรสื่อทั่วไป ที่องค์กรสื่อเลือกกันขึ้นมาเองเพื่อเป็นกรรมการสรรหา มากกว่าที่จะเป็นตัวแทนจากสภาวิชาชีพสื่อ และไม่จำเป็นต้องเป็นประธานขององค์วิชาชีพสื่อนั้นๆ ด้วย
การเพิ่มสัดส่วนของกรรมการสรรหา กสม.ให้เพิ่มมากขึ้นนั้น แม้ส่วนหนึ่งจะทำให้มองว่ามีภาพของความหลากหลายเพิ่มขึ้น แต่ยังไม่เพียงพอที่จะช่วยแก้ไขข้อท้วงติงจากไอซีซีได้ เนื่องจากยังมีตัวแทนของกระบวนการยุติธรรมอยู่
และถ้าอยากให้ได้รับการยอมรับมากขึ้นจากไอซีซี จำเป็นต้องตัดตัวแทนของกระบวนการยุติธรรมออกทั้งหมดและเพิ่มสัดส่วนที่ได้เสนอไปเข้ามาแทน
สุนัย ผาสุก
ที่ปรึกษาฮิวแมนไรต์วอตช์ ประจำประเทศไทย
การที่ กรธ.ปรับปรุงเนื้อหาร่างพ.ร.บ.กสม.โดยมีตัวแทนจากองค์กรวิชาชีพต่างๆ เข้าร่วมเป็นกรรมการสรรหานั้นมีความหลากหลายดีแล้ว ผู้แทนเอ็นจีโอด้านสิทธิมนุษยชนที่มี 3 คนก็ไม่ได้ติดใจเรื่องตัวเลข เพราะการปรับปรุงกระบวนการสรรหานี้เป็นการแก้ไขเพียงประเด็นเดียวในหลายๆ ประเด็นที่ไอซีซี ลดเกรดกสม.ไทย
การปรับปรุงร่างพ.ร.บ.กสม.นี้ทำให้มองได้ว่าไทยน่าจะเข้าสู่การพัฒนาการทำงานสิทธิมนุษยนชนในด้านบวก เพราะผู้ร่างพ.ร.บ.กสม.ก็ร่างเพื่อตอบโจทย์ไอซีซี หาวิธีปลดล็อกโดยหวังให้ไทยกลับสู่ระดับเดิม
แต่หากมองเฉพาะส่วนที่อยากให้เอ็นจีโอด้านสิทธิมนุษยชนเข้ามีส่วนร่วมและมีสิทธิเข้ามาเป็นกรรมการนั้น ไม่ควรถูกจำกัดสิทธิโดยการขึ้นทะเบียนกับกสม.เท่านั้น เท่ากับไม่เป็นการเปิดกว้าง เป็นการผูกมัด สุดท้ายจะกลายเป็นลูกเกรงใจ เลือกเอาเฉพาะคนที่เชียร์เยอะวิจารณ์น้อย
ปัจจุบันสมาชิกกสม.มีความรู้ด้านสิทธิมนุษยชนไม่มากพอ มีคนที่มีความรู้ด้านนี้จริงๆ แค่ 2 คนเท่านั้น ดังนั้นกระบวนการสรรหาสมาชิกกสม. ต่อไปกสม.ควรสร้างเพจเฉพาะในการเปิดเผยประวัติ ประสบการณ์ทำงาน วิสัยทัศน์ สู่สาธารณชน เสมือนเป็นการเตือนภัยหรือให้สังคมส่งสัญญาณว่าผู้จะเข้าเป็นสมาชิกกสม.มีความไม่ชอบกลหรือไม่ อย่างไร สังคมจะช่วยกรอง
ขณะนี้มองว่าไทยเริ่มเดินในทางถูกแล้ว แต่ที่ผ่านมานำคนไม่มีความรู้ด้านสิทธิมนุษยชนมาทำงาน ดังนั้นการชี้แจงประวัติสมาชิกกสม. ทั้งด้าน ความรู้ คุณสมบัติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งวิสัยทัศน์จะช่วยพัฒนาการทำงานด้านสิทธิมนุษยชนของไทยได้ดีขึ้น
อีกทั้งสิทธิมนุษยชนมีหลายด้าน เช่น ด้านผู้หญิง ด้านเด็กพิการ ด้านเศรษฐกิจ ด้านความเป็นอยู่ ผู้ที่จะเป็นสมาชิกในกสม.ควรมีความรู้เฉพาะทางในแต่ละด้าน และควรมีสมาชิกที่มีความรู้ให้รอบด้านด้วย
สมชาย ปรีชาศิลปกุล
คณะนิติศาสตร์ ม.เชียงใหม่
การปรับโครงสร้างของกสม.ที่ให้มีตัวแทนจากเอ็นจีโอด้านสิทธิมนุษยชน สภาทนายความ ผู้แทนทางการแพทย์ และผู้แทนสภาวิชาชีพสื่อร่วมเป็นกรรมการสรรหานั้น หากพูดกันตามตรงกรรมการสรรหาถือว่าเป็นกลไกสำคัญในการได้มาซึ่งกสม. ต้องมีลักษณะที่ให้ความสนใจ และให้ความสำคัญในประเด็นที่เกี่ยวกับสิทธิมนุษยชน
แต่หากมองไปที่กสม. 2 ชุดหลังจะเห็นได้ว่าไม่ค่อยจะมีบทบาทและไม่มีความเข้าใจในสิ่งที่ตัวเองต้องทำ เพราะ กสม.ไม่ใช่กระบอกเสียงของรัฐบาล ดังนั้นการที่กสม.เข้ามาทำหน้าที่เป็น กระบอกเสียงจึงเป็นความเข้าใจที่ผิดพลาด ซึ่งมีที่มาจากกระบวนการสรรหาที่ผิดพลาด
จะเห็นว่าโครงสร้างของกรรมการสรรหาในช่วงที่ผ่านมาจะเป็นข้าราชการ เป็นฝ่ายตุลาการ ค่อนข้างมาก เปรียบเทียบกับประเทศอินโดนีเซีย คนที่เป็นกรรมการสรรหาและเป็นกสม.จะเป็นข้าราชการ อดีตข้าราชการ หรือฝ่ายตุลาการน้อยมาก
ขณะที่กสม. 2 ชุดหลังของไทย จะเป็นอดีตข้าราชการแทบทั้งสิ้น ซึ่งคนเหล่านี้อาจเคยตัดสินคดีความต่างๆ แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าจะมีประสบการณ์เกี่ยวกับงานด้านสิทธิมนุษยชน
ดังนั้น ประเด็นเรื่องโครงสร้างกรรมการสรรหากสม. จึงเสนอว่าควรตัดกรรมการสรรหาที่มาจากตุลาการทั้งหมด รวมถึงตัดในส่วนของข้าราชการด้วย เพราะคนที่จะทำงานด้านสิทธิมนุษยชนส่วนใหญ่จะยืนตรงข้ามกับรัฐ
ถ้าเอาคนที่เป็นส่วนหนึ่งของรัฐมาตลอดมาทำงานตรงนี้ส่วนมากคนกลุ่มนี้จะไม่ค่อยทำ อย่างที่เป็นอยู่ในปัจจุบันก็มีหลายกรณีที่เกิดขึ้นแล้วเงียบ เป็นที่มาของกสม.ที่ไม่มีคุณภาพ เพราะกรรมการสรรหาไม่รู้จักคนที่ทำงานด้านสิทธิมนุษยชนจริงๆ
ต้องเข้าใจว่ากสม.ไม่ใช่ส่วนขยายของระบบราชการ ดังนั้น การเอาข้าราชการ หรือตุลาการมาทำหน้าที่กรรมการสรรหาก็ไม่เกิดประโยชน์
อย่างไรก็ตาม ประเด็นสัดส่วนของสภาวิชาชีพสื่อที่อนุกรธ.เพิ่มโควตาให้นั้นมองว่าก็มีความสำคัญ ทุกส่วนที่เพิ่มเข้ามามีความสำคัญทั้งหมดและจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งหากตัดสัดส่วนของข้าราชการออกไป โดยส่วนของหน่วยงานรัฐให้มีหน้าที่เป็นฝ่ายเลขาฯ จัดการประชุมก็เพียงพอแล้ว
