วันอาสาฬหบูชา ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 เป็นวันที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงหลักธรรมที่ตรัสรู้เป็นครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์นักบวชทั้ง 5
เป็นการบันลือธรรมเภรี ยังล้อแห่งธรรมให้หมุนรุดหน้า ด้วยเทศนาธัมมจักกัปปวัตตนสูตร อันแปลว่าพระสูตรแห่งการหมุนวงล้อธรรมที่ตรัสรู้มา
ประกอบด้วยมัชฌิมาปฏิปทาหรือทางสายกลาง มิใช่สุดโต่งไปในทางใดทางหนึ่ง เป็นข้อปฏิบัติที่เป็นกลางๆ ถูกต้องและเหมาะสมที่จะให้บรรลุถึงจุดหมายปลายทาง
อีกประการสำคัญคือการประกาศหลักอริยสัจ 4 ความจริงอันประเสริฐของอริยะ คือบุคคลที่ห่างไกลจากกิเลส ได้แก่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค ดังที่ทราบความหมายดีอยู่แล้ว
คำว่าอาสาฬหบูชา ประกอบด้วยคำว่า อาสาฬห เดือน 8 ทางจันทรคติกับบูชา เมื่อรวมกันจึงแปลว่าการบูชาในเดือน 8 เพื่อระลึกถึงเหตุการณ์สำคัญในเดือนดังกล่าว
อันได้แก่ วันที่พระพุทธเจ้าแสดงปฐมเทศนา วันที่เริ่มประกาศพระศาสนา วันที่เกิดอริยสงฆ์ครั้งแรกคือโกณฑัญญะรู้แจ้งเห็นธรรม บรรลุเป็นพระอริยบุคคล
นอกจากนี้ ยังเป็นวันที่เกิดพระภิกษุรูปแรกในพระพุทธศาสนาคือการที่โกณฑัญญะขอบรรพชาและบวชเป็นภิกษุ หลังฟังปฐมเทศนาและบรรลุธรรมแล้ว และเป็นสาวกรูปแรก
เมื่อเปรียบกับวันสำคัญอื่นๆ ในพระพุทธศาสนาแล้ว บางทีเรียกวันอาสาฬหบูชานี้ว่าเป็นวันพระสงฆ์ คือวันที่เริ่มเกิดมีพระสงฆ์ ครบถ้วนทั้งรัตนตรัย
สำหรับพิธีกรรมที่พุทธศาสนิกชนกระทำในวันนี้โดยทั่วไป คือ ทำบุญ ตักบาตร รักษาศีล เวียนเทียน ฟังพระธรรมเทศนาธัมมจักกัปปวัตตนสูตร และสวดมนต์
แต่สิ่งที่ควรได้รับประโยชน์อันเป็นสาระสำคัญจากวันอาสาฬหบูชา คือหลักการที่พระพุทธเจ้าแสดงเป็นครั้งแรก ได้แก่ มัชฌิมาปฏิปทา และอริยสัจ 4 นั่นเอง
กล่าวคือควรทบทวนระลึกเตือนใจ สำรวจตนว่าชีวิตของตนได้เจริญงอกงามขึ้นด้วยความเป็นอยู่อย่างผู้รู้เท่าทันโลกและชีวิตนี้มากน้อยเพียงใด
รวมถึงว่ายังดำเนินชีวิตอยู่อย่างลุ่มหลงมัวเมา หรือมีจิตใจอิสระปลอดโปร่งผ่องใสบ้างแล้วเพียงใด จึงจะถือได้ว่าเป็นปฏิบัติบูชาในวันสำคัญนี้อย่างแท้จริง
