มุมสะท้อน-รัฐบาลแก้ปัญหาข้าวตก

รายงานพิเศษ

ปัญหาเรื่องราคาข้าวเป็นปัญหาหนักอกของรัฐบาลมาทุกยุคทุกสมัย มาตรการรับมือก็แตกต่างกันไป

วันนี้รัฐบาลคสช.เลือกใช้ระบบการรับจำนำยุ้งฉางเพื่อชะลอการขายข้าว

การช่วยเหลือชาวนาด้วยวิธีนี้จะได้ผลมากน้อยแค่ไหน มีความเห็นจากนักวิชาการ พร้อมข้อเสนอต่อการแก้ปัญหาระยะยาว

ฐิติพล ภักดีวานิช

คณบดีคณะรัฐศาสตร์ ม.อุบลราชธานี

การให้เงินสนับสนุนภาคการ เกษตรเป็นสิ่งที่ช่วยเหลือเกษตรกรได้อยู่แล้ว ไม่ว่ารัฐบาลใด ก็ต้องมีนโยบายช่วยเหลือนี้ เพราะกลไก การตลาดปัจจุบันไม่สามารถทำให้ภาคเกษตรอยู่ได้ด้วยตนเอง

หลายประเทศที่ ภาคเกษตรอยู่ได้ด้วยเงินสนับสนุนจาก ภาครัฐ แนวทางเช่นนี้เหมือนเป็นดาบ 2 คม คำถามคือจะสนับสนุนอย่างไรให้ เกิดประสิทธิภาพสูงสุดโดยไม่ต้องหวังพึ่งภาครัฐเพียง ทางเดียว

เทียบจากโครงการจำนำข้าวที่ชาวนาได้เงินจากโครงการนี้จริง สิ่งที่ตามมาคือชาวนาปลูกข้าวมากขึ้นจนทำให้ข้าว เป็นสินค้าล้นตลาด จึงไม่แปลกที่รัฐจะจ่ายเงินให้ชะลอ การปลูกข้าวเพื่อลดระดับให้เพียงพอต่อความต้องการ ของตลาด

แต่การสนับสนุนภาคเกษตรนั้นต้องมีความชัดเจนกว่านี้ ต้องกำหนดนโยบายให้ชัด สอดคล้องต่อความต้องการของ ผู้บริโภค ความไม่ชัดเจนอาจทำให้ชาวนาต้องแบกรับภาระหนี้สินเพิ่มขึ้น

การสร้างความเข้าใจเรื่องการตลาดเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งที่รัฐต้องให้คำแนะนำ เพราะเกษตรกรจำนวนมากยังไม่เข้าใจลักษณะสินค้ากับความต้องการของกลไกตลาด ประกอบกับรัฐไม่กำหนดนโยบายการสนับสนุนให้ชัดเจนจึงทำให้เกิดปัญหาเหมือนที่ผ่านมา

การส่งเสริมให้เกษตรกรเริ่มขายสินค้าตรง ไม่ผ่านโรงสีและพ่อค้าคนกลางน่าจะเป็นทางหนึ่งที่ช่วยได้ ส่งเสริมให้มีตลาดชุมชนในท้องถิ่น แต่ในทางปฏิบัติอาจทำได้ยากเพราะต้องทำควบคู่ไปกับการเปลี่ยนพฤติกรรมผู้บริโภคให้ไปสนใจรับสินค้าในพื้นที่มากกว่าไปยังห้างสรรพสินค้า

และหากโครงการในปัจจุบันแม้ปรับเปลี่ยนจากจำนำ ข้าวเป็นจำนำยุ้งฉาง ถ้ารูปแบบเหมือนกันผลลัพธ์ก็คงไม่ ต่างกันมากโดยรัฐต้องเป็นฝ่ายให้ ถ้าเป็นเช่นนี้จะแก้ปัญหา ในระยะยาวไม่ได้เลย ดังนั้น ก่อนอื่นรัฐควรแบ่งราย ละเอียดการสนับสนุนให้ชัด เพื่อที่ทำให้ระบบมีความสอดคล้องกัน

ส่วนความเสี่ยงในการทุจริตนั้นอาจตั้งคำถามได้ว่า การจำนำยุ้งฉางจะตรวจสอบอย่างไรถ้าข้าวอยู่ในครัวเรือน เจ้าหน้าที่มีเพียงพอหรือไม่ รวมถึงเรื่องคุณภาพการ ควบคุมความชื้น หรือข้าวเป็นมอด จะสร้างมาตรฐานตรงนี้อย่างไร

ปัญหาคือการควบคุมภาคปฏิบัติยังไม่เคร่งครัดเท่าที่ควรจึงทำให้เกิดการทุจริต ในอดีตก็เคยมีการสวมสิทธิเพื่อไปรับเงินทั้งที่พื้นที่นั้นไม่ได้ปลูกข้าว

แต่ใครที่ตั้งคำถามช่วงนี้จะถูกมองว่าไปต่อต้านรัฐบาล ปัญหาของประเทศไทยคือการตรวจสอบโดยเฉพาะเจ้าหน้าที่รัฐด้วยกันเอง

ยุทธพร อิสรชัย

รองอธิการบดี ม.สุโขทัยธรรมาธิราช

แนวคิดหลักของการช่วยเหลือหรือสนับสนุนเกษตรกรนั้นเป็นเรื่องที่ดี แต่การแก้ปัญหาที่มีความแตกต่างทางมุมมองเชิงนโยบายที่จะนำมาเลือกใช้ เห็นได้ว่ารัฐบาลที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้งและมีอำนาจเบ็ดเสร็จ ย่อมเสนอนโยบายโดยมองไปที่ความสัมฤทธิผล เนื่องจากข้าว เป็นสินค้าทางการเมืองมาทุกยุคทุกสมัย ไม่ว่าจะเป็นรัฐบาลใดก็ต้องมี นโยบายช่วยเหลือชาวนา เพราะ ชาวนานั้นมักถูกเอาเปรียบเชิงโครงสร้าง ทางสังคมและต้องพบกับความจนซ้ำซากมาโดยตลอด

ที่ผ่านมาไม่มีรัฐบาลใดแก้ปัญหานี้ได้ เห็นได้ว่าโครงการจำนำยุ้งฉางนี้ไม่ต่างอะไรกับโครงการจำนำข้าวสมัยรัฐบาลยิ่งลักษณ์ หรือกระทั่งโครงการประกันราคาข้าว ที่ต้องการส่งเงินตรงไปถึงชาวนา

มีคำถามตามมาว่าหากมีแนวทางปฏิบัติเหมือนกัน ผลที่ตามมาก็คงเป็นลักษณะเดียวกับสิ่งที่รัฐบาลก่อนหน้าเคยทำ จนอาจมีข้อสังเกตว่าแล้วจะเป็นสิ่งที่ผิดกฎหมายนำไปสู่การฟ้องร้องอย่างที่เป็นอยู่นี้หรือไม่

ซึ่งในข้อเท็จจริงหลักการบริหารรัฐกิจนั้นแทบไม่มีคำว่ากำไรหรือขาดทุน บางครั้งทำแล้วขาดทุนทางงบประมาณแต่ไปสร้างกำไรทางอื่น เป็นสิ่งที่มีมูลค่าอย่างวิถีชีวิตชาวนาและสังคมดีขึ้น เป็นสิ่งวัดกันด้วยงบประมาณไม่ได้

แต่ปัญหาจริงๆ คือ การทุจริตในระดับภาคปฏิบัติ ซึ่งเป็นปัญหาที่น่าเป็นห่วง ที่สุด และทุกโครงการที่ผ่านมาก็ต้องเจอ กับการทุจริตความไม่โปร่งใส ผู้กำหนดนโยบายไม่สามารถลงไปดูระดับปฏิบัติได้ ทั่วถึง หากเป็นเช่นนั้นต้องดูต่อไปว่าการดำเนินการทางกฎหมายจะเป็นมาตรฐานเดียวกันหรือไม่

ฝ่ายการเมืองคงมองว่าการจำนำยุ้งฉางอาจไม่ได้ทำให้เงินไปถึงชาวนาอย่างเต็มเม็ด เต็มหน่วย การป้องกันการทุจริตต้องมี กลไกควบคุมแต่ละระดับชั้น รวมทั้งการ เปิดช่องให้องค์กรอื่นเข้ามาช่วยตรวจสอบ เพราะจะมาดักที่ปลายทางก็คงไม่ช่วยให้อะไรดีขึ้น

ทางแก้ปัญหาต้องแบ่งเป็นระยะสั้นกับระยะยาว ระยะสั้นคือ การเพิ่มช่องทางจำหน่ายที่ผู้ผลิตสามารถส่งสินค้าได้โดยตรงถึงผู้บริโภค ไม่ผ่านพ่อค้าคนกลางเพื่อเงินจะได้ถึงชาวนาอย่างเต็มที่ อย่างการจัดเทศกาลหรือกิจกรรมขายข้าว และการขายออนไลน์ย่อมเป็นสิ่งที่ช่วยได้

ในระยะยาว ก่อนอื่นต้องปรับโครง สร้างทางการเกษตร เอานวัตกรรม เทคโนโลยีต่างๆ มาช่วยใช้ ไม่ให้ชาวนาถูกเอาเปรียบ ส่งเสริมให้เกิดการรวมกลุ่ม สร้างค่านิยมให้อาชีพเกษตรกร จึงจะเป็นการแก้ปัญหาอย่างแท้จริง

เพราะโครงการของรัฐที่ดำเนินการ ขณะนี้มีความเป็นไปได้ว่าจะออกมา ในรูปแบบเดิมกับโครงการที่เคยทำก่อนหน้านี้

อัษฎางค์ ปาณิกบุตร

นักรัฐศาสตร์ อิสระ

การจำนำยุ้งฉางของรัฐบาลนี้กับจำนำข้าว ทุกเมล็ดของรัฐบาลที่แล้วคล้ายกัน รัฐบาลเพื่อไทยใช้วงเงินรับซื้อ 15,000 บาทต่อตัน แม้รัฐบาลคสช.จะรับจำนำข้าวอยู่ที่ 9,000 กว่าบาทต่อตัน แต่เมื่อบวกกับค่าช่วยเหลืออื่นๆ เข้าไปรวมแล้ว ราคาข้าวต่อตันจะอยู่ที่ 14,000 บาท แทบไม่ต่างกัน แต่ใช้วิธีแตกตัวเลขให้ดูไม่สูง

การแก้ปัญหาลักษณะนี้คือการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ไม่ยั่งยืน เพราะยังไม่รอบด้านครอบคลุมทั้งวงจรข้าว ที่หมายรวมถึงการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบทั้งหมด

รัฐบาลต้องให้นักวิชาการ กระทรวงเกษตรฯ และกระทรวงพาณิชย์ ลงไปศึกษาสภาพความเป็นจริง ไล่ตั้งแต่พันธุ์ข้าว น้ำ ปุ๋ย โรงสี พื้นที่เพาะปลูก จนถึงขั้นตอนสุดท้ายเรื่องกลไกตลาด ใช้ความรู้ระบบสหกรณ์ที่มีอยู่ทุกพื้นที่ให้เป็นประโยชน์ จัดการกับระบบพ่อค้าคนกลาง เจ้าของโรงสีให้จริงจังกว่าที่ผ่านมา

เป็นไปได้อย่างไรที่คนเมืองซื้อข้าวหอมมะลิในอัตรา 30,000 บาทต่อตัน แต่ชาวนากลับได้ราคาข้าวที่ 10,000 บาทต่อตัน ส่วนต่าง 20,000 บาทหายไปไหน ทำไมค่าสีข้าว ค่ากรอกใส่ถุงขายถึงแพงขนาดนั้น

การช่วยเหลือชาวนาจากโครงการจำนำข้าว จำนำยุ้งฉาง จึงเป็นเรื่องการเมืองที่ปฏิเสธไม่ได้ว่าที่มันคล้ายกันเพราะรัฐบาลนี้มีหัวหน้าทีมเศรษฐกิจที่ ชื่อนายสมคิด จาตุศรีพิทักษ์ รองนายกฯ

แนวทางกระตุ้นเศรษฐกิจจึงแจกเงินเหมือนกัน ไม่ใช่แค่จำนำยุ้งฉาง แต่ยังมีประชารัฐ รอบแรกฉีดไปหมู่บ้านละ 5 แสน รอบล่าสุดอีก 2.5 แสน ซึ่งก็ไม่รู้ว่าเงินถูกนำไปใช้จ่ายตรงวัตถุประสงค์หรือไม่

นิพนธ์ พัวพงศกร

นักวิชาการเกียรติคุณ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย

กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิใน นบข.

การแก้ปัญหาข้าวโดยการรับจำนำยุ้งฉางถือเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า เป็นการช่วยเหลือชาวนาเพื่อลดภาระค่าครองชีพที่มีปัญหาหลังราคาข้าวตกต่ำในส่วนของข้าวหอมมะลิและข้าวเหนียวที่ออกมากระจุกตัวช่วงเดียวกัน

การจำนำยุ้งฉาง เป็นกลไกของรัฐบาลที่ทำมาตั้งแต่ปี 2530 ไม่ใช่เรื่องใหม่ ไม่ได้ยกระดับราคาหรือชี้นำ แต่เป็นการให้สินเชื่อเพื่อชะลอการขายจน กว่าราคาจะสูงขึ้น และราคาที่จำนำยุ้งฉางไม่สูงกว่าราคาตลาด เพราะคิดที่ 90% ของราคาตลาด ส่วนเงิน 1,500 บาท/ตัน สามารถทำได้เพราะเป็นค่าฝากเก็บ ในยุ้งฉาง

ขณะที่การจำนำข้าวของน.ส.ยิ่งลักษณ์ ไม่ใช่การรับจำนำแต่เป็นการซื้อข้าวใน ราคาสูงกว่าแล้วเอาไปฝากโกดังเอกชน เสียค่าฝากเก็บรักษา ค่าประกัน จำนวนมาก เมื่อราคาจำนำสูงกว่าราคาตลาดมากๆ ชาวนาก็ขายขาดไม่มาเอาข้าวคืนจึงเป็นภาระรัฐบาล

การจำนำยุ้งฉางมีคนเข้าโครงการไม่ทุกคน เพราะชาวนาบางคนทำนาเพื่อบริโภคในครัวเรือนจึงไม่เข้าโครงการ ส่วนการจำนำของรัฐบาลยิ่งลักษณ์ เป็นการรับจำนำราคาสูงและรับจำนำทุกเมล็ดข้าว

ส่วนข้อสังเกตที่ว่าเจ้าหน้าที่ระดับปฏิบัติโครงการจำนำยุ้งฉางกำลังลุ้นจะ ถูกดำเนินคดีเหมือนจำนำข้าวของรัฐบาล ยิ่งลักษณ์ จึงไม่กล้าทำโครงการนี้นั้น ในการประชุมนั้น นบข.มีการพูดเรื่องของการผิดกฎหมายเรื่องนี้ กลัวเป็นการบิดเบือนราคาตลาด จึงให้ราคารับจำนำเพียง 90% จึงไม่น่ามีปัญหา

ขณะที่รัฐบาลยิ่งลักษณ์ดำเนินการถือว่าผิดกฎดับเบิลยูทีโอ เพราะรับซื้อข้าวแบบอุดหนุนตลาด ชี้นำราคาที่บิดเบือนกลไกตลาดโดยตั้งราคาไว้ที่ 20,000 บาท/ตัน ถือว่าสูงมากในตอนนี้

การช่วยเหลือชาวนาต้องลดต้นทุน ทำนาแปลงใหญ่ ซึ่งรัฐบาลดำเนินการแค่นี้ไม่พอต้องทำหลายเรื่องเวลานี้ ชาวนามีทางเลือกน้อยมาก แต่ข้าวที่เป็นจุดขายและจุดแข็งของไทย คือข้าวหอมมะลิที่มี รสสัมผัสนุ่ม

รัฐบาลต้องนำการวิจัยเข้ามาช่วย สิ่งที่รัฐบาลต้องทำต่อไปคือการเร่งนำวิทยา ศาสตร์ การตลาด เศรษฐศาสตร์ การวิจัย มาร่วมพัฒนา เพื่อให้สามารถครองส่วนแบ่งในตลาดได้ แต่ไทยก็มีจุดอ่อนคือระบบวิจัยอ่อนแอ งบประมาณด้านวิจัยมีน้อย รัฐบาลไม่สนใจงานวิจัยอย่างจริงจัง

ส่วนที่ชาวนาขายข้าวเองนั้นเป็นสิ่งดี แต่งานผลิตและขายไม่ใช่เรื่องง่ายต้องการเงินทุนจำนวนพอสมควร ต้องมีข้อมูลด้านการตลาด ผลผลิต ต้องมีสม่ำเสมอ ไม่ใช่พอหน้าเก็บค่อยนำมาขาย

รัฐบาลต้องสนับสนุนให้ชาวนาปรับตัวเพื่อสร้างความเข้มแข็ง หากต้องการขายข้าวต้องศึกษาตลาด สินเชื่อต้องมี เพื่อเป็นทุนบริหารข้าวยี่ห้อของชาวนาได้ยาวนาน รัฐบาลต้องเป็นพี่เลี้ยงอยู่ห่างๆ ให้ชาวนาเดินเอง