เศษกิ่งไม้ ใบไผ่ และวัสดุเหลือใช้จากการเกษตร ไม่จำเป็นต้องจบลงด้วยการถูกทิ้งหรือกำจัดเสมอไป เพราะหากรู้จักนำมาใช้ประโยชน์ ก็สามารถแปรรูปเป็นทรัพยากรที่ช่วยสนับสนุนการจัดการดินได้ หนึ่งในนั้นคือ ถ่านไบโอชาร์ หรือถ่านชีวภาพ วัสดุคาร์บอนที่ผลิตจากชีวมวลและสามารถนำไปใช้ปรับปรุงดินได้ตามความเหมาะสม จึงเป็นอีกทางเลือกในการจัดการวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรให้เกิดประโยชน์
ภายในงาน เทคโนโลยีชาวบ้าน NEXT MOVE เกษตรไม่เหมือนเดิม เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2569 มีการจัดเวิร์กช็อป ‘การผลิตถ่านไบโอชาร์จากไผ่ (จัดการเศษวัสดุ คืนชีวิตให้ดิน)’ โดย ประสาน สุขสุทธิ์ เจ้าของสวนไผ่โป๋ยแจ่ม จังหวัดสระแก้ว ซึ่งมีประสบการณ์ดูแลสวนไผ่กว่า 100 ไร่ มาถ่ายทอดความรู้จากการศึกษาและทดลองด้วยตัวเอง พร้อมสาธิตแนวทางนำเศษไผ่มาแปรรูปเป็นถ่านไบโอชาร์เพื่อใช้ประโยชน์ทางการเกษตร
จากปัญหาเศษไผ่ในสวน สู่การเรียนรู้ที่นำไปต่อยอดได้
จุดเริ่มต้นของประสานมาจากปัญหาที่พบในสวนของตัวเอง เมื่อการปลูกไผ่บนพื้นที่ขนาดใหญ่ทำให้มีเศษกิ่ง ใบ รวมถึงวัสดุเหลือใช้เกิดขึ้นจำนวนมาก เขาจึงเริ่มมองหาวิธีจัดการวัสดุเหล่านี้ให้เกิดประโยชน์ ก่อนศึกษาเรื่องไบโอชาร์ จากนั้นจึงค่อยๆ สั่งสมความรู้จากการค้นคว้าและลงมือทดลอง จนสามารถนำประสบการณ์มาถ่ายทอดให้ผู้สนใจได้ในวันนี้
ประสาน สุขสุทธิ์ เจ้าของสวนไผ่โป๋ยแจ่ม จังหวัดสระแก้ว ซึ่งมีประสบการณ์ดูแลสวนไผ่กว่า 100 ไร่
จากประสบการณ์ที่สั่งสมมา ประสานมองว่าความรู้เรื่องไบโอชาร์สามารถถ่ายทอดให้คนทั่วไปเข้าใจและนำไปใช้ประโยชน์ได้ โดยไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากความรู้ที่ซับซ้อน เพราะสิ่งสำคัญคือการเข้าใจหลักการผลิต รวมถึงรู้จักเลือกใช้วัสดุที่มีอยู่ให้เหมาะสม แนวคิดนี้จึงนำมาสู่การถ่ายทอดความรู้ผ่านเวิร์กช็อปในวันนี้ ที่ชวนผู้เข้าร่วมเรียนรู้การผลิตถ่านไบโอชาร์จากไผ่ พร้อมทำความเข้าใจแนวทางนำเศษวัสดุทางการเกษตรมาใช้ประโยชน์และต่อยอดให้เหมาะกับพื้นที่ของตนเอง
“เวอร์ชันของผมมันจะเป็นไบโอชาร์แบบลูกทุ่ง ใช้ภาษาแบบพื้นๆ ง่ายๆ ให้ทุกคนสามารถเข้าใจได้ เรื่องไบโอชาร์มันไม่ใช่เรื่องลึกลับซับซ้อนอะไรหรอกครับ บางคนฟังเหมือนไปอยู่อีกโลกหนึ่ง คลายความกังวลตรงนั้นซะ แล้วมาเรียนรู้หลักการง่ายๆ ร่วมกัน” ประสาน อธิบาย
ทำความรู้จักไบโอชาร์ ผ่านประสบการณ์จากผู้ลงมือจริง
ประสาน อธิบายว่า ไบโอชาร์เป็นวัสดุคาร์บอนที่ได้จากการให้ความร้อนแก่ชีวมวลภายใต้สภาวะที่มีออกซิเจนจำกัด โดยสามารถใช้วัตถุดิบได้หลากหลาย ทั้งเศษกิ่งไม้ ใบไม้ ฟาง และวัสดุเหลือใช้จากพืชชนิดอื่นๆ สำหรับเวิร์กช็อปครั้งนี้เลือกใช้ไผ่เป็นวัตถุดิบหลัก ซึ่งสอดคล้องกับประสบการณ์ของตนที่ทำสวนไผ่มาอย่างต่อเนื่อง
จุดเด่นอย่างหนึ่งของไบโอชาร์คือโครงสร้างที่มีรูพรุน ซึ่งอาจช่วยกักเก็บน้ำและธาตุอาหารบางส่วน รวมถึงเป็นแหล่งอาศัยของจุลินทรีย์ในดิน อย่างไรก็ตาม คุณสมบัติของไบโอชาร์ขึ้นอยู่กับชนิดวัตถุดิบและกระบวนการผลิต ขณะที่ผลต่อดินและพืชยังแตกต่างกันตามสภาพพื้นที่และวิธีนำไปใช้ การเลือกใช้จึงต้องพิจารณาให้เหมาะสมกับดินและพืชในแต่ละแปลง
“เมื่อก่อนเราคิดว่าต้นไม้ใหญ่เท่านั้นที่จะเอามาทำถ่านได้ แต่จริงๆ แล้วใบไม้ ใบไผ่ เศษฟาง หรือวัชพืชอย่างผักตบชวา ก็เอามาทำไบโอชาร์ได้ทั้งหมด เราไม่ต้องไปตัดไม้ทั้งต้น แต่ใช้เศษวัสดุอ่อนๆ ที่เหลือทิ้งทางการเกษตรนี่แหละมาทำเป็นถ่านคุณภาพสูง” ประสาน เผย
อีกหนึ่งกิจกรรมที่ช่วยให้ผู้เข้าร่วมเรียนรู้ผ่านการทดลองจริง คือการสาธิตการนำไฟฟ้าด้วยวงจรไฟฟ้าอย่างง่าย โดยประสานนำถ่านไบโอชาร์จากไม้ไผ่มาทดสอบ พบว่าหลอดไฟสว่างขึ้น ขณะที่ถ่านหุงต้มทั่วไปที่นำมาทดสอบด้วยวิธีเดียวกันกลับไม่ทำให้หลอดไฟติด อย่างไรก็ตาม ผลการทดลองนี้แสดงเพียงความแตกต่างในการนำไฟฟ้าภายใต้เงื่อนไขดังกล่าว ยังไม่สามารถใช้ยืนยันความบริสุทธิ์หรือคุณภาพของถ่านได้ทั้งหมด
การสาธิตและแลกเปลี่ยนความรู้ในเวิร์กช็อปช่วยให้ผู้เข้าร่วมเข้าใจไบโอชาร์ ผ่านคำอธิบายและการทดลองจริง พร้อมเปิดมุมมองต่อการนำเศษวัสดุทางการเกษตรมาใช้ประโยชน์ โดยการนำไปใช้ในแต่ละพื้นที่ยังต้องพิจารณาคุณสมบัติของวัสดุและความเหมาะสมกับสภาพดิน เพื่อให้เกิดประโยชน์ต่อการเกษตรอย่างเหมาะสม
เปิดมุมมองใหม่ให้เศษวัสดุ สู่โอกาสของภาคเกษตรไทย
เวิร์กช็อปครั้งนี้ไม่เพียงเปิดโอกาสให้ผู้เข้าร่วมทำความรู้จักไบโอชาร์ แต่ยังชวนให้มองเศษวัสดุทางการเกษตรในมุมใหม่ จากสิ่งที่ต้องกำจัด สู่ทรัพยากรที่สามารถนำมาแปรรูปและใช้ประโยชน์ได้ ผู้เข้าร่วมจึงได้เรียนรู้เรื่องถ่านชีวภาพและแนวทางจัดการวัสดุเหลือใช้ ตั้งแต่การเลือกวัตถุดิบไปจนถึงการพิจารณาความเหมาะสมก่อนนำไปใช้จริง
ในมุมมองของประสาน การถ่ายทอดความรู้เรื่องไบโอชาร์เป็นอีกทางหนึ่งที่ช่วยให้เกษตรกรเห็นแนวทางจัดการทรัพยากรที่มีอยู่ในพื้นที่ หากสามารถนำความรู้และนวัตกรรมมาปรับใช้ให้เหมาะกับสภาพพื้นที่ของตนเอง ก็อาจเพิ่มทางเลือกในการใช้ประโยชน์จากวัสดุเหลือใช้ รวมถึงต่อยอดการทำเกษตรในระยะยาว
“ผมสัมผัสกับไบโอชาร์มา ผมเชื่อว่านี่คือโอกาสครั้งสำคัญของประเทศไทย โดยเฉพาะคนที่ทำภาคการเกษตรที่จะเปลี่ยนหน้ามือเป็นหลังมือได้เลย ภาคการเกษตรของไทยจะไปต่อได้สุดๆ ต้องยึดไบโอชาร์ ถ้าเอานวัตกรรมตัวนี้ไปอยู่ในแปลงเกษตรของเราเมื่อไหร่ ประเทศไทยจะเป็นมหาอำนาจเรื่องอาหารของโลก” ประสาน ทิ้งท้าย
เวิร์กช็อป ‘การผลิตถ่านไบโอชาร์จากไผ่ (จัดการเศษวัสดุ คืนชีวิตให้ดิน)’ จึงชวนเปลี่ยนมุมมองต่อสิ่งที่มีอยู่ในสวน จากวัสดุที่เคยเป็นภาระสู่ทรัพยากรทรงคุณค่าเมื่อใช้อย่างเข้าใจและเหมาะสม สำหรับผู้ที่ต้องการจัดการเศษวัสดุทางการเกษตรอย่างคุ้มค่า การเรียนรู้ รวมถึงลองเปิดรับแนวทางใหม่ๆ อาจเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญในการสร้างประโยชน์ให้พื้นที่เกษตรของตนเองได้
