“เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม”
พระปฐมบรมราชโองการ ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงให้ไว้ในการพระราชพิธีพระบรมราชาภิเษก เฉลิมพระปรมาภิไธย ตามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏว่า “พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร” เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ.2493 ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระบรมมหาราชวัง ที่เปรียบดังพระราชสัจวาจาอันเป็นสัญญาแก่ปวงชนชาวไทย
ตลอด 70 ปี พระปฐมบรมราชโองการนั้นประจักษ์แจ้งในจิตสำนึกของปวงชนชาวไทย ด้วยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงทุ่มเทกำลังพระวรกายและกำลังพระราชหฤทัยสร้างสรรค์พัฒนาความรู้และวิถีการปฏิบัติต่างๆ เพื่อให้พสกนิกรชาวไทยมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจ เพื่อบำบัดทุกข์บำรุงสุขแก่อาณาประชาราษฎร์
ระหว่างงานพระบรมศพของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ในทุกวันที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระองค์ใหม่เสด็จพระราชดำเนินไปถวายบังคมพระบรมศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระบรมมหาราชวัง จะมีประชาชนแต่งกายไว้ทุกข์มารอรับเสด็จอย่างแน่นขนัดสองข้างทางอยู่เสมอ
ในขณะที่มีข่าวว่าในช่วงเวลาแห่งความโศกเศร้านี้ สมเด็จพระราชชนนีไม่สนพระทัยแม้แต่พระกระยาหาร และเสด็จมายังพระที่นั่งที่ประดิษฐานพระบรมศพได้เพียงบางคราว เพราะไม่ทรงสามารถทนต่อความสูญเสียที่เกิดขึ้นได้ ยิ่งได้เห็นภาพพระเจ้าอยู่หัวพระองค์ใหม่ทรงพระกันแสงในงานพระบรมศพ ก็ยิ่งมีแต่ทำให้คนไทยทั้งปวงเกิดความเศร้าโศก
เล่ากันว่า มีอยู่วันหนึ่งที่พระเจ้าอยู่หัวองค์ใหม่ เสด็จพระราชดำเนินไป ถวายบังคมพระบรมศพ มีประชาชนคนหนึ่งที่มารอเฝ้าฯ อยู่ได้กราบบังคมทูลว่า “ต่อไปนี้ไม่มีในหลวงแล้ว” พระองค์จึงมีรับสั่งตอบปลอบใจประชาชนว่า
“ในหลวงยังอยู่ …พระอนุชาต่างหากไม่มีแล้ว”
ในหนังสือ ภ.ป.ร. ที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ โปรดเกล้าฯ ให้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นที่ระลึกในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ปีพ.ศ.2511 กล่าวถึงเรื่องนี้ว่า
“…เดิมทีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงตั้งพระราชหฤทัยไว้ว่า พระองค์จะทรงครองราชสมบัติเพียงชั่วระยะเวลาจัดงานพระบรมศพให้งดงามสมพระเกียรติเท่านั้น เพราะพระชนมายุ 18 พรรษา ไม่ทำให้ทรงรู้สึกว่าจะมีกำลังพระทัยเป็นพระเจ้าแผ่นดินไปได้ตลอด
การสูญเสียสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชที่ทรงรักและใกล้ชิดสนิทสนมกันมาตลอดเวลาอย่างกะทันหัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลฯ ไม่เคยเตรียมพระราชหฤทัยและกำลังพระวรกายมาสำหรับหน้าที่นี้เลย…”
เช่นเดียวกับหนังสือ “พระบาทสมเด็จพระเจ้า อยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช (ในหลวงของเรา)” ของ จิราภา อ่อนเรือง นักหนังสือพิมพ์อาวุโส ได้กล่าวว่า แม้ว่าในขณะนั้นพระเจ้าอยู่หัวจะทรงรับครองราชสมบัติแล้ว แต่ประชาชนก็ยังลังเลใจ ไม่แน่ว่าพระองค์จะครองแผ่นดินไปโดยตลอดหรือไม่ และในเรื่องนี้ พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ตรัสเล่าให้ฟังถึงมูลเหตุที่ทำให้พระเจ้าอยู่หัวทรงรับราชสมบัติว่า พระองค์ทรงเคยกราบทูลถามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งก็ได้มีพระราชดำรัสตอบว่า
“เพราะฉันเป็นคนไทย ประชาชนเขาต้องการ ให้ฉันทำหน้าที่นี้”
ในฐานะธรรมราชา พระบาทสมเด็จพระปรมินทร มหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงใช้หลักธรรมในการปกครองบ้านเมือง โดยเฉพาะหลักทศพิธราชธรรม หลักราชสังคหวัตถุ และหลักจักรวรรดิวัตร จึงกล่าวได้ว่า ทรงนำหลักธรรมของพระพุทธศาสนามาเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตและประกอบ พระราชกรณียกิจ
ทศพิธราชธรรมเป็นหลักธรรมสำหรับผู้นำ ประกอบด้วยหลัก 10 ข้อ ได้แก่ ทาน การให้ทรัพย์ สิ่งของ ศีล ความประพฤติที่ดีงาม ปริจจาคะ การเสียสละความสุข อาชชวะ ความซื่อตรง สุจริต มัททวะ การมีท่วงทีกิริยาสุภาพนุ่มนวล ตปะ ความไม่หลงใหลในความสุขสำราญ อักโกธะ ความไม่โกรธ อวิหิงสา ความไม่เบียดเบียน ขันติ ความอดทน และ อวิโรธนะ ความไม่คลาดเคลื่อนจากธรรมะ
ราชสังคหวัตถุ คือ ธรรมะที่เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ เป็นหลักการสงเคราะห์ประชาชนของ นักปกครอง ประกอบด้วยหลัก 4 ข้อ ได้แก่ สัสสเมธะ ความฉลาดในการส่งเสริมการเกษตร, ปุริสเมธะ ความฉลาดในการบำรุงส่งเสริมคนดี มีความสามารถ, สัมมาปาสะ ความรู้จักผูกผสานรวมใจประชาชน และส่งเสริมอาชีพ และ วาชเปยะ การมีวาจาอันดูดดื่มน้ำใจ รู้จักพูด รู้จักปราศรัย
ส่วนจักรวรรดิวัตรเป็นเรื่องของพระจริยา 5 ประการที่พระจักรพรรดิพึงทรงบำเพ็ญสม่ำเสมอ เป็นหน้าที่ของนักปกครองที่ยิ่งใหญ่ ประกอบด้วยธรรมาธิปไตย (การยึดธรรมะเป็นหลัก) ธรรมิการักขา (การจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันชอบธรรมและเป็นธรรม) อธรรมการนิเสธนา (การป้องกันแก้ไขมิให้เกิดการกระทำความผิดชั่วร้ายเดือดร้อนเกิดขึ้นในบ้านเมือง) ธนานุประทาน (การแบ่งปันทรัพย์เฉลี่ยให้แก่ชนผู้ไร้ทรัพย์ มิให้มีคนขัดสนยากไร้ในแว่นแคว้น) และ สมณพราหมณปริปุจฉา (การปรึกษาสอบถามปัญหากับสมณพราหมณ์ ผู้ประพฤติดีประพฤติชอบ ผู้ไม่ประมาทมัวเมาอยู่เสมอตามกาลอันควร)
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพล อดุลยเดช ทรงใช้หลักธรรมในการปกครองและ การพัฒนาประเทศ พระองค์ทรงเป็นพุทธมามกะ ทรงสนพระราชหฤทัยศึกษาหลักธรรม และทรงเข้าใจหลักธรรมนั้นอย่างถ่องแท้ ทรงปฏิบัติตามหลักธรรมนั้นอย่างสม่ำเสมอและเคร่งครัด อีกทั้งยังพระราชทานพระบรมราโชวาทที่เน้นย้ำให้ประชาชนประพฤติยึดมั่นในธรรมเสมอมา
