“ทศพิธราชธรรม 10 ประการ” ที่ “พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช” ได้ทรงปฏิบัติมาตั้งแต่วันแรกที่ทรงรับอัญเชิญขึ้นเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ
สมดังพระปฐมบรมราชโองการที่พระราชทาน แก่ประชาชนว่า….“เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาประชาชนชาวสยาม”
1.ทาน
คือการทั้งปวงที่ได้พระราชทานให้แก่ประชาชน ทั้งที่เป็นวัตถุ ทั้งที่เป็นส่วนกำลังทั้งปวงแห่งพระวรกายและพระราชหฤทัย ได้ทรงปฏิบัติทุ่มเททั้งส่วนที่เป็นพระวรกายและพระราชหฤทัยของพระองค์ให้แก่ประชาชนและประเทศชาติอย่างบริสุทธิ์บริบูรณ์
2.ศีล
ได้แก่ความมีพระราชจริยาวัตร คือการปฏิบัติที่ปรากฏออกมาทางพระวรกาย ทางพระวาจาที่ดีงาม ต่อประชาชน ดังที่ปรากฏในที่ทุกสถาน ไม่มีที่จะปรากฏพระอาการแห่งพระวรกายและพระวาจาที่กราดเกรี้ยว ปรากฏเป็นความงดงามอันส่องถึงพระราชหฤทัยที่เต็มไปด้วยพระเมตตากรุณา
3.บริจาค
คือทรงสละทุกอย่างเพื่อความสุขของประชาชน เพื่อความดำรงอยู่แห่งประเทศชาติ เพื่อรักษาศาสนา และโดยเฉพาะพระพุทธศาสนา มีสิ่งอันใดที่เป็นประโยชน์อันยิ่งใหญ่กว่า ย่อมทรงสละได้ซึ่งประโยชน์ที่น้อยกว่า ความสุขที่น้อยกว่า เพื่อประโยชน์อันยิ่งใหญ่กว่านั้น พระราชกรณียะที่ทรงปฏิบัติในเรื่องนี้จะเห็นได้ในพระราชกรณียกิจนานัปการ
4.อาชชวะ
คือความเป็นผู้ตรง ได้แก่ทรงปฏิบัติตรง ต่อประชาชนและประเทศชาติอันส่องถึง พระราชอัธยาศัยที่ตรง ไม่มีความคดเคี้ยว อันจะพึงหวั่นเกรงว่าจะเป็นอันตราย ทรงเป็นมิตรแท้แห่งประชาชนทุกคนทุกหมู่เหล่า เป็นมิตรแท้ของประเทศชาติ
5.มัททวะ
คือความเป็นผู้อ่อนโยน ไม่กระด้างด้วยความคิดแม้ที่จะดูหมิ่นถิ่นแคลนใครๆ ทั้งสิ้น ดังจะพึงเห็นได้เมื่อทรงมีพระราชปฏิสันถารกับประชาชนที่เป็นชาวบ้านธรรมดาที่มารับเสด็จฯ อย่างใกล้ชิดสนิทสนม ไม่มีพระอาการทางพระวรกายและทางพระวาจาที่กระด้าง มีแต่ความอ่อนโยนละมุนละไมความสุภาพเป็นอย่างยิ่ง จนน่าพิศวงว่าได้ทรงดำรงอยู่ในพระฐานะอันสูงสุด แต่ไฉนจึงได้ทรงแสดงพระองค์เป็นอย่างธรรมดาที่สุด ไม่มีที่จะ เห็นว่าได้วางพระองค์ให้แตกต่างไกลไปจากประชาชนคนชาวบ้านที่ประกอบด้วยฐานะต่างๆ กัน ทรงปฏิบัติเหมือนอย่างกับเป็น ญาติเป็นมิตรดังที่เรียกว่าเป็นกันเอง ก่อให้บังเกิดความรู้สึกว่าเป็นเหมือนอย่างทรงเป็นญาติเป็นมิตรของตน
6.ตบะ
คือความเพียร คือทรงประกอบด้วย ความเพียรเป็นอย่างยิ่ง ไม่มีที่จะประทับ อยู่เฉยๆ ทรงมีความสนุกสนานบันเทิงใน การทรงงานที่เป็นประโยชน์ทุกอย่างแก่ประชาชนและประเทศชาติ ไม่โปรดที่จะอยู่ว่างเฉยๆ ไม่ทำอะไรให้เป็นประโยชน์ มีพระราชดำริริเริ่มในอันที่จะทำสิ่งนั้นสิ่งนี้ ให้บังเกิดประโยชน์ในทุกๆ ด้าน เช่น ในด้านการอาชีพหลัก ในด้านการอาชีพเบ็ดเตล็ด ซึ่งเป็นส่วนช่วยเหลืออาชีพหลักและในด้านอื่นๆ ทุกอย่าง เป็นความเพียรที่จะเอาชนะความขัดข้องความยากจนขัดสนทั้งหลาย ตลอดจนถึงความเพียรที่จะเอาชนะความชั่วต่างๆ ด้วยความดี มีพระราชดำริริเริ่มไม่หยุดยั้ง และทรงติดตามกิจการที่ได้ทรงปฏิบัติ หรือโปรดให้ปฏิบัติไปแล้วโดยใกล้ชิด โดยได้เสด็จฯ ไปทรงสอบดูถึงกิจการที่ได้เริ่มดำเนินไปนั้นด้วยพระองค์เอง เพื่อให้ทอดพระเนตรเห็นว่าได้ปฏิบัติไปอย่างไร ได้ก้าวหน้าไปอย่างไรมาโดยตลอด ถ้าพิจารณาดูให้ดีแล้วก็จะเห็นว่าได้ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจด้วยความพากเพียรพยายามครบ ทั้งหมื่นวันหรือยิ่งไปกว่าหมื่นวัน วันหนึ่งๆ ได้ทรงปฏิบัติมากจนน่าจะเป็นหลายๆ วันจึงจะทำได้อย่างนั้น
7.อักโกธะ
คือความไม่โกรธ ได้แก่ไม่ทรงแสดงความโกรธให้ใครมองเห็น หากจะถามใครว่าเคยเห็นพระเจ้าอยู่หัวทรงกริ้วบ้างหรือไม่ ก็คงจะพากันตอบว่าไม่เคยเห็น เคยเห็นแต่พระอาการที่แสดงออกมาด้วยพระเมตตา ทั้งจากทางสายพระเนตร ทั้งจากพระอาการทางพระวรกาย ทางพระวาจา ไม่มีใครเคยเห็นทรงเกรี้ยวกราด จึงบ่งถึงพระเมตตาที่มีอยู่เปี่ยมในพระราชหฤทัย
8.อวิหิงสา
คือความไม่เบียดเบียน หมายถึงพระมหากรุณาที่ได้ทรงช่วยประชาชน ในที่ใดมีทุกข์เดือดร้อนก็เสด็จฯ ไปทรงช่วยที่นั่นให้ได้รับความผาสุกสะดวก การที่ช่วยผู้ที่มีความทุกข์ความขัดข้องให้พ้นจากความทุกข์ความขัดข้องนี้คือความกรุณา ตรงกันข้ามกับวิหิงสา คือความเบียดเบียน อันหมายถึงไปทำให้เขาเดือดร้อนเป็นทุกข์ แต่กรุณานั้นเมื่อเขาเป็นทุกข์เขาเดือดร้อนเขาไม่สะดวกก็ไปช่วยให้หายทุกข์หายเดือดร้อน มีความสะดวก มีความสุข พระมหากรุณานี้ได้ปรากฏอยู่ในจิตใจของประชาชนทั้งหลายอย่างเต็มที่
9.ขันติ
คือความอดทน อันปรากฏอย่างแจ่มชัดว่า ได้ทรงมีพระขันติ คือความอดทนอย่างเต็มที่ จึงได้ทรงสามารถปฏิบัติพระราชกรณียกิจและทรงปฏิบัติพระองค์เองได้เป็นอย่างดียิ่ง
10.อวิโรธนะ
คือความไม่ผิด ก็หมายถึงทรงปฏิบัติ พระราชกรณียกิจต่างๆ ที่ไม่ผิดแต่ว่าถูกต้องอันเกิดจากพระปัญญาที่ใคร่ครวญ การสดับศึกษา คือทรงสดับตรับฟัง ทรงศึกษาแสวงหาความรู้ความถูกต้องทั้งจากบุคคลนั้นๆ ทั้งจากทรงปฏิบัติสอบค้นด้วยพระองค์เอง อันนับว่าเป็นภาคปฏิบัติ ฉะนั้น พระราชกรณียกิจใดๆ ที่ทรงกระทำด้วยทรงมุ่งผลให้บังเกิดเป็นความผาสุกความเจริญอย่างใด ก็ย่อมจะสำเร็จเป็นความผาสุกเป็นความเจริญอย่างนั้น อันหมายถึงว่าทรงกระทำได้อย่างถูกต้องและแม้ว่าจะมีบางสิ่งบางอย่างที่จะต้องแก้ไข อันเป็นธรรมดาของการกระทำงานทั้งปวง ก็ได้ทรงปฏิบัติแก้ไข ให้บังเกิดผลดีอันสมบูรณ์ยิ่งขึ้นไปโดยลำดับ ดังนี้เรียกว่าความไม่ผิด คือการปฏิบัติที่ไม่ผิด
