พระราชกรณียกิจ การแพทย์-สาธารณสุข

รายงานพิเศษ

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงมีคุณูปการต่องานด้านการแพทย์การสาธารณสุขอย่างมาก ในการเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรตามท้องที่ต่างๆ ทุกครั้ง จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีคณะแพทย์ ทั้งแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในแต่ละสาขาจากโรงพยาบาลต่างๆ และแพทย์อาสาสมัคร โดยเสด็จพระราชดำเนินไปในขบวนอย่างใกล้ชิด เพื่อที่จะได้รักษาผู้ป่วยไข้ได้ทันที

นอกจากนี้ยังทรงริเริ่มโครงการด้านการแพทย์และสาธารณสุขอีกหลายโครงการ เพื่อให้พสกนิกรแคล้วคลาดจากโรคพยาธิภัยต่างๆ ทั้งโรคเรื้อน วัณโรค หรือแม้แต่โรคโปลิโอ

หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เสด็จฯไปทรงเยี่ยมราษฎรในภาคตะวันออก เฉียงเหนือ ซึ่งขณะนั้นมีอัตราผู้ป่วยโรคเรื้อนสูงกว่าภาค อื่นๆ จึงทรงสนพระราชหฤทัยในโครงการทดลองควบคุมและบำบัดโรคเรื้อนของกระทรวงสาธารณสุข และทรงรับโครงการควบคุมโรคเรื้อนของกระทรวงสาธารณสุขไว้เป็นโครงการในพระราชดำริ รวมทั้งให้จัดตั้ง “สถาบันราชประชาสมาสัย”

พระองค์ยังมีพระราชดำรัสให้ดูแลลูกของผู้ป่วย โรคเรื้อน รวมถึงลูกของผู้ป่วยโรคเอชไอวี/เอดส์ โดย ราชประชาสมาสัย หมายถึงพระราชาและประชาชนย่อมพึ่งพาอาศัยกัน ถือเป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่างล้นพ้นที่มีต่อผู้ป่วยโรคเรื้อน

พระราชกรณียกิจหนึ่งที่พระองค์ท่านทรงถือเป็นพระธุระเอาพระราชหฤทัยใส่นับตั้งแต่ต้นรัชกาล คือ พระราชกรณียกิจด้านการแพทย์แผนไทย อันเป็นแบบอย่างแห่งพระราชจริยวัตรที่บูรพกษัตริย์ทรงปฏิบัติสืบต่อกันมานับแต่ครั้งพระปฐมบรมราชวงศ์จักรี กล่าวคือ

ทรงมีพระราชปรารภให้วัดโพธิ์เปิดโรงเรียนสอนวิชาการแพทย์แผนไทย เมื่อปี พ.ศ.2493 พระบาทสมเด็จพระ ปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เสด็จฯ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ในครั้งนั้นพระองค์ทรงมีพระราชปรารภว่า วัดโพธิ์เป็นแหล่งรวมตำราแพทย์แผนโบราณอยู่แล้ว เหตุใดจึงไม่จัดให้มีโรงเรียนสอนการแพทย์แผนโบราณในวิชาเวชกรรม เภสัชกรรม ผดุงครรภ์ และหัตถเวช ทำให้คณะกรรมการวัดพร้อมด้วยผู้ทรงคุณวุฒิด้านการแพทย์แผนโบราณที่ยังหลงเหลืออยู่ ได้สนอง พระราชปรารภ

โดยในปี พ.ศ.2498 ท่านเจ้าคุณพระธรรมวโรดม (ปุ่น ปุณฺณสิริ) ซึ่งต่อมาได้ดำรงสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระ อริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราชองค์ที่ 17 ได้จัดตั้งสมาคมแพทย์แผนโบราณ และโรงเรียนแพทย์แผนโบราณวัดพระเชตุพนฯ (วัดโพธิ์) ขึ้น โดยโรงเรียนได้เริ่มเปิดสอนวิชาแพทย์แผนโบราณทั้ง 3 ประเภทวิชาตามกฎหมาย คือวิชาเวชกรรม วิชาเภสัชกรรม และวิชาผดุงครรภ์

ต่อมาในปี พ.ศ.2504 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เสด็จฯ ไปวัดโพธิ์อีกครั้ง และคณาจารย์ได้นำตำราของโรงเรียนขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย พระองค์รับสั่งถามว่ามีการสอนนวดหรือไม่ จึงเป็นผลให้มีการรวบรวมความรู้เกี่ยวกับการนวด จัดตั้งเป็นหลักสูตรและเริ่มเปิดสอนตั้งแต่วันที่ 15 พ.ค.2505 โรงเรียนแพทย์แห่งนี้จึงมีการเรียนการสอนครบทั้ง 4 ประเภทนับแต่นั้นมา

ตลอดรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช กิจการด้านภูมิปัญญาแพทย์แผนไทยได้เจริญก้าวหน้าอย่างกว้างขวาง ทั้งที่อยู่ภายใต้โครงการพระราชดำริส่วนพระองค์ และพระราชวงศ์

ตลอดจนหน่วยงานต่างๆ ของภาครัฐและเอกชน ดังนี้

– โครงการสมุนไพรอันเนื่องมาจากพระราชดำริ แบ่งได้เป็น 2 ประเภท ได้แก่

1.โครงการที่เกิดจากพระราชดำริโดยแท้จริง เช่น โครงการสวนป่าสมุนไพรของศูนย์ศึกษาพัฒนาเขาหินซ้อนและโครงการพระราชดำริเพื่อศึกษาวิจัยสมุนไพรที่ใช้กับโรคมะเร็ง

2.โครงการที่เกิดขึ้นโดยหน่วยงาน องค์กร หรือกลุ่มบุคคลจัดทำขึ้นเพื่อสนองพระราชดำริ เช่น โครงการสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์, โครงการภายใต้มูลนิธิโครงการหลวง, สวนสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ณ ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยทราย อ.ชะอำ จ.เพชรบุรี และโครงการสวนสมุนไพรของศูนย์ศึกษาพัฒนาต่างๆ เป็นต้น

– โครงการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เป็นโครงการที่เกิดขึ้นโดยหน่วยงาน องค์กรหรือกลุ่มบุคคล จัดทำขึ้นเพื่อสนองตามแนวพระราชดำริ หรือเป็นโครงการในพระราชดำริที่มีวัตถุประสงค์หลักด้านอื่น แต่มีส่วนของสมุนไพรประกอบอยู่ด้วย ดังนี้

1.โครงการภายใต้มูลนิธิโครงการหลวง มีการพัฒนาผลิตภัณฑ์เกี่ยวกับสมุนไพร โดยผสมผสานร่วมกับผลิตภัณฑ์การเกษตรอื่นๆ และผลิตภัณฑ์อาหาร เช่น การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เพื่อเพิ่มผลผลิตโดยไม่สิ้นเปลืองเนื้อที่การเพาะปลูกมากเกินไป การส่งเสริมการใช้เทคโนโลยี ชีวภาพอื่นๆ เช่น การใช้ประโยชน์จากจุลชีพเพื่อการผลิต นอกจากนี้ยังมีโครงการทดลองและห้องปฏิบัติการเพื่อการวิจัยและพัฒนาสำหรับผลิตภัณฑ์อาหารและการเกษตรในบริเวณพระราชวังสวนจิตรลดา ซึ่งทรงใช้พื้นที่อย่างเกิดประโยชน์สูงสุดทุกหย่อมหญ้า

ตัวอย่างผลิตภัณฑ์จากสมุนไพรที่ได้ใช้เทคโนโลยีพัฒนาจนได้เป็นผลิตภัณฑ์ที่สามารถวางจำหน่ายในท้องตลาดได้จริง เช่น เห็ดหลินจือสกัด ที่ทำเป็นนํ้าเห็ดหลินจือกระป๋อง และนํ้าสมุนไพรอื่นๆ เช่น นํ้ากระเจี๊ยบ

ทั้งนี้ เทคโนโลยีที่นำมาใช้นั้น ทรงมีหลักการให้เป็นลักษณะที่ไม่ยุ่งยากซับซ้อนจนเกินไป สามารถดำเนินการภายในประเทศ ราคาไม่แพงมาก และใช้ประโยชน์ได้อย่างคุ้มค่า ซึ่งยังคงรักษาลักษณะของเศรษฐกิจพอเพียง แต่มีรูปแบบที่พัฒนาขึ้นไป

2.สวนซิงโคนา ที่ดอยสุเทพ เป็นที่ชาวเขาเคยทำไร่ปลูกฝิ่นมาก่อน และต่อมาภายหลัง พระองค์ท่านมีพระราชดำริว่าสมควรใช้เป็นที่ทำการทดลองปลูกพืชสมุนไพร จึงนำต้นซิงโคนา (ควินิน) มาทดลองปลูก ทำการวิจัยและพัฒนาขยายพันธุ์ให้เป็นประโยชน์ต่อประชาชนมากขึ้น โดยมีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์เป็นหน่วยงานดูแลรับผิดชอบ และยังศึกษาทดลองสมุนไพรอื่นๆ ควบคู่ไปด้วย เช่น ทองพันชั่ง หญ้าหนวดแมว

3.สวนพฤกษศาสตร์ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ ที่อ.แม่ริม จ.เชียงใหม่ จัดตั้งเพื่อเป็นศูนย์วิชาการและบริการด้านพฤกษศาสตร์ของประเทศ ส่งเสริมให้ความร่วมมือศึกษาค้นคว้าวิจัย และฝึกอบรมทางด้านพฤกษศาสตร์ และมีการอนุรักษ์ไม้สมุนไพรไว้มากเช่นกัน

4.อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ริเริ่มโครงการวิจัยสมุนไพรทุกด้าน รวมทั้งโครงการปลูกสวนสมุนไพรเพื่อการศึกษา ตั้งอยู่ในพื้นที่มหาวิทยาลัยมหิดล ถนนพุทธมณฑล สาย 4 ต.ศาลายา อ.พุทธมณฑล จ.นครปฐม

ทั้งนี้ ได้รับพระมหากรุณาธิคุณเป็นอย่างสูงจากสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ โปรดเกล้าฯ พระราชทานนามสวนสมุนไพรแห่งนี้ว่า สวนสมุนไพร “สิรีรุกขชาติ” และสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเป็นประธานในพิธีเปิด เมื่อ วันที่ 8 ส.ค.2531

5.สวนสมุนไพรสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี จังหวัดระยอง อยู่ภายใต้การดูแลของ บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน) ที่จัดสร้างและน้อมเกล้าฯ ถวายในโอกาสที่ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเจริญพระชนมายุ 50 พรรษา

สวนสมุนไพรแห่งนี้ ถือเป็นแหล่งรวบรวมพืชพันธุ์สมุนไพรมากกว่า 260 ชนิด จัดกลุ่มและจำแนกตามสรรพคุณในการรักษาตามคัมภีร์ยาไทยโบราณ 20 กลุ่มอาการ ซึ่งแบ่งสัดส่วนไว้อย่างน่าสนใจ ด้วยการจำแนกคุณลักษณะและสรรพคุณทางยาของ พืชสมุนไพร ที่ใช้ในการรักษา เป็นต้นว่าพืชสมุนไพรแก้โรคผิวหนัง กลุ่มยาบำรุงหัวใจ กลุ่มยาบำรุงเลือด กลุ่มยาแก้ไข้ กลุ่มยาถอนพิษ กลุ่มยาบำรุงกำลัง และอื่นๆ

นอกจากนี้ยังมีโครงการอื่นอีกจำนวนมากที่เป็นโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ซึ่งเป็นโครงการที่มีการผนวกเรื่องสมุนไพรเข้าไปด้วยทั้งทางตรงและทางอ้อม จะเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ได้ทรงตั้งวัตถุประสงค์ เพื่อประโยชน์สุขของประชาชนคนไทยทั้งสิ้น ทุกโครงการจะเป็นโครงการที่ครบวงจรคือ มีการผลิต นำวัสดุกลับมาใช้ใหม่ การศึกษาตลาด การควบคุมคุณภาพให้ได้ตามที่ตลาดต้องการ

และในขั้นสุดท้ายคือ ทำให้เกษตรกรผู้ยากไร้ รายได้เพิ่มขึ้น มีความเป็นอยู่ดียิ่ง เศรษฐกิจดีขึ้น และมีคุณภาพชีวิตที่ดี

อ้างอิง : รายงานการสาธารณสุขไทยด้านการแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน และการแพทย์ทางเลือก