หมอสุรัตน์ โพสต์เคส ผู้สูงอายุสมองเสื่อม แนะ 6 วิธีดูแล ยันผู้ป่วยไม่ได้ดื้อ แต่กำลังหลงทางในเวลา ต้องให้ความมั่นคงของการมีอยู่ข้างๆ เพื่อเขาไม่ถูกทิ้งไว้ลำพัง
วันที่ 3 พ.ค.2569 ผศ.นพ.สุรัตน์ ตันประเวช ผู้เชี่ยวชาญระบบประสาทและสมอง คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โพสต์เคสผู้สูงอายุสมองเสื่อม ความว่า ลูกสาวพาแม่มาตรวจ สมองแกเสื่อมมากขึ้นในวัย 85 ปี
แม่แกจะตื่นมาตอนเช้า แล้ว บอกว่า “พ่อรอทานข้าวอยู่” “แต่พ่อ เสียชีวิตไป 5 ที่แล้ว” ลูกสาวบอกสถานการณ์
อาจารย์เจอคนไข้เป็นแบบนี้บ่อย คนไข้สมองเสื่อม อัลไซเมอร์ สมองส่วนความจำระยะสั้นจะถอยลงก่อน จากนั้นมันจะกินระยะเวลาของความจำตามระยะเวลาไปเรื่อยๆ จากปัจจุบันร่นถอยหลังลงไป แต่ความจำระยะยาว หรือ เหตุการณ์ที่ประทับใจเป็นประจำยังคงอยู่
ลูกสาวถามว่า คุณแม่เค้ารู้สึกยังไงคะหมอ เวลาเค้ามองโลก แน่นอนว่า อาจารย์ก็ไม่อาจจะรู้ได้ 100% และแต่ละคนก็ต่างกัน แต่สิ่งที่พบเจอได้เวลาเจอคนไข้ เวลาเค้าบอกเรามันมีคำนึงที่เรียกว่า “เวลาของโลกมันสับสน” เสมือน “เรือที่ไม่มีสมอ” ล่องลอยไปไร้เวลาที่ปักหมุดบนแผนที่
“โลกที่ไม่มีสมอเวลา” เราเรียกอาการแบบนี้ (ในภาษาอังกฤษคือ Temporal Disorientation)
นอกจาก “ความทรงจำ” ที่ถูกพรากไป ความสามารถในการรู้ว่าตัวเองอยู่ตรงไหนในเวลานั้น ก็ล่องลอยเช่นกัน วันนี้วันอะไร เวลาอะไร อยู่ส่วนไหน มันสับสนไปหมด เหมือนคนถูกขังอยู่ในห้องมืด
ลูกสาวที่นั่งข้างๆ กำมือคุณแม่ที่เมื่อเข้ามานั่งคลินิกแล้ว สายตาดูตระหนกกับแสงไฟที่จ้า ผู้คนหลากหลายเล็กน้อย
“แม่คะ วันนี้วันอะไร ที่นี่ที่ไหน บอกคุณหมอไปสิคะ”
สายตาของคุณแม่ ครุ่นคิด พยายามนึก พยายามจับต้นชนปลาย ในโลกที่แปลกประหลาดเหมือนไม่เคยเจอมาก่อน
“วันดีๆ วัน…” คุณแม่พูด แล้วก็หยุด
“ใช่แล้ว แม่ วันดีๆ วัน” หมอก็บอกแบบนั้น
ไม่จำเป็นต้องคาดคั้นว่าวันนี้คือวันจันทร์เช้า แต่คือวันที่มาพบหมอที่คุ้นหน้าคุ้นตา ก็พอ
คุณแม่เค้าชี้มา “หมอใจดี”
“จำได้ว่าหมอใจดี หมอก็ดีใจ” อาจารย์ ก็พูดแบบนี้ไป หลายๆครั้งก็พูดแบบนี้บ่อยๆ ไม่ต้องบอกว่า อะไรผิด ไม่ต้องคาดคั้นว่าต้องจำได้มากนัก ตอนนี้ไม่ใช่เวลามาท่องศัพท์ ท่องจำ
ในชีวาแคร์ ศูนย์ฟื้นฟูดูแลผู้สูงอายุชีวาแคร์ Chivacare Nursing and Rehab Center คนไข้ที่พักในศูนย์หากเป็นภาวะสมองเสื่อม ความจำและสถานที่มักหลงลืมไปมาก แต่ว่า เค้าจะรู้ว่า ความทรงจำไหนที่มีความสุขก็จะเก็บเอาไว้ นั้นก็เป็น การที่เราออกแบบกิจกรรม และ สภาพแวดล้อมให้ดีและมีความสุข นั่นสิ มีอะไรสำคัญไปกว่าการมีความสุข
เราสอนกันว่า ในโรคอัลไซเมอร์ ในระยะแรกนั้น โรคมักกระทบเครือข่ายสมองที่เกี่ยวข้องกับความจำ สมองส่วนเล็ก ๆ ที่งอคล้ายกับหางของม้าน้ำ
ส่วนสมอง hippocampus นี้ ทำหน้าที่คล้ายระบบจัดเก็บและประทับบริบทให้ประสบการณ์ว่า “เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเมื่อไร” “ก่อนหรือหลังอะไร” และ “เกี่ยวข้องกับชีวิตช่วงไหนของเรา” เมื่อระบบนี้เริ่มเสื่อม ความทรงจำจึงไม่ได้หายไปอย่างเดียว แต่มันเริ่มหลุดจากปฏิทินภายในของคนคนหนึ่ง
เครือข่ายที่เสียหาย คนไข้อาจไม่ได้เพียง “ลืมวันเวลา” แต่เหมือนถูกดึงออกจากปัจจุบันโดยไม่รู้ตัว
หลายครั้งที่ถามว่า “ยังไม่ได้กินข้าว” ทั้งที่กินไปแล้ว “กี่โมงแล้ว?” ทั้งที่เวลาก็เพิ่งบอกไป หรือ “สามีรออยู่” ทั้งที่เค้าจากไปนานแสนนาน
ไม่ใช่เพราะไม่ตั้งใจฟังคำตอบ แต่เพราะสมองไม่สามารถปักสมอของตัวเองไว้กับเวลาได้อีกต่อไป
หลายครั้ง ผู้ดูแลก็เครียด เพราะบอกแล้วบอกอีก
อยากให้ทำความเข้าใจ อาการที่เกิดขึ้น อาการเหมือนความสับสน ว่าทำไม ถึงจำไม่ได้ ไม่รู้เวลา
แต่สำหรับผู้ป่วย มันคือโลกที่ปัจจุบันไม่มั่นคง อดีตไม่ได้เป็นอดีตเสมอไป และเวลาทั้งชีวิตอาจไหลกลับมาทับซ้อนกันในเช้าวันเดียว
มีหลักสำคัญในการดูแลมาให้ “อย่าพยายามลากเขากลับมาสู่ “ความจริงของเรา” ด้วยการโต้แย้ง แต่พาเขากลับมาสู่ “ความปลอดภัย”
เมื่อผู้ป่วย Alzheimer’s หลุดจากปัจจุบัน เช่น คิดว่ายังอยู่เมื่อ 30 ปีก่อน หรือถามซ้ำ ๆ ว่ากี่โมงแล้ว สิ่งที่เขาต้องการมักไม่ใช่ข้อมูลที่ถูกต้องที่สุด แต่คือความรู้สึกว่า ฉันไม่หลงทาง ฉันไม่ถูกทิ้ง ฉันปลอดภัย
1. อย่าเถียงว่า “ไม่ใช่” หรือ “จำไม่ได้เหรอ”
ถ้าเขาพูดว่า “เดี๋ยวสามีกลับมาแล้วใช่ไหม” แม้สามีเสียชีวิตไปนานแล้ว การตอบว่า “เขาตายไปแล้ว จำไม่ได้เหรอ” อาจทำให้เขาต้องเจ็บปวดเหมือนเพิ่งรับรู้ข่าวร้ายซ้ำอีกครั้ง
ควรตอบแบบรับอารมณ์ก่อน เช่น
“คิดถึงเขามากใช่ไหม”
“เขาเป็นคนสำคัญกับแม่มากเลยนะ”
“เล่าให้ฟังหน่อยสิว่าแม่ชอบอะไรในตัวเขา”
นี่คือการยอมรับโลกภายในของผู้ป่วยและตอบสนองต่ออารมณ์ แทนการแก้ข้อเท็จจริงทันที ซึ่งมักช่วยลดความกังวลและความก้าวร้าวได้ดีกว่าการโต้เถียง
2. ใช้ “สมอเวลา” ที่มองเห็นได้
ผู้ป่วยอาจไม่สามารถยึดเวลาไว้ในใจได้ จึงควรสร้างสมอจากภายนอก เช่น
นาฬิกาตัวใหญ่ เห็นชัด
ปฏิทินรายวัน
กระดานเขียนว่า “วันนี้วันอาทิตย์ที่ 3 พฤษภาคม 2026”
ตารางกิจวัตร เช่น ตื่น กินข้าว อาบน้ำ เดินเล่น นอน
รูปครอบครัวพร้อมชื่อและความสัมพันธ์
3. ตอบคำถามซ้ำด้วยประโยคเดิม น้ำเสียงเดิม
ถ้าเขาถามว่า “กี่โมงแล้ว?” เป็นสิบครั้ง อย่าคิดว่าเขาแกล้งหรือไม่ฟัง คำถามซ้ำมักเกิดจากสมองไม่สามารถเก็บคำตอบไว้ได้นาน
ให้ตอบสั้น ๆ นุ่ม ๆ เช่น
“ตอนนี้เก้าโมงเช้าแล้ว วันนี้เราอยู่บ้านนะ เดี๋ยวอีกสักพักจะกินข้าวกัน”
ถ้าถามซ้ำอีก ให้ตอบเหมือนเดิม หรือชี้ไปที่นาฬิกา/กระดานเวลาแทนการอธิบายยาว ๆ
4. เบี่ยงเบนอย่างอ่อนโยน ไม่ใช่หลอกแบบทำร้ายใจ
หลังรับรู้อารมณ์แล้ว ค่อยพาไปทำกิจกรรมอื่น เช่น ดื่มน้ำ ฟังเพลง เดินเล่น พับผ้า ดูรูปเก่า หรือกินของว่างที่ชอบ National Institute on Aging แนะนำให้ลดสิ่งรบกวน ลดเสียงและความวุ่นวาย และใช้กิจกรรมหรือของที่ชอบเพื่อช่วยเบี่ยงความเครียด โดยเฉพาะช่วงเย็นที่ผู้ป่วยบางคนสับสนมากขึ้นหรือมีอาการ sundowning สับสนเมื่อยามค่ำ
ตัวอย่าง:
“แม่คิดถึงบ้านใช่ไหม บ้านสำคัญกับแม่มากเลย งั้นเราดื่มน้ำก่อน แล้วเดี๋ยวดูรูปบ้านเก่ากันนะ”
5. ทำบ้านให้ปลอดภัย เพราะเขาอาจ “ออกเดินทางในอดีต”
บางคนไม่ได้เดินออกจากบ้านเพราะอยากหนี แต่เพราะคิดว่าต้องไปรับลูก ไปทำงาน หรือกลับบ้านเดิม จึงควรมีมาตรการ
เช่น ล็อกประตูที่ปลอดภัย ติดกระดิ่งหรือเซ็นเซอร์ประตู เก็บกุญแจรถ รองเท้า หรือกระเป๋าที่กระตุ้นให้ “ต้องออกไป” และให้พกบัตรชื่อ ที่อยู่ เบอร์โทรผู้ดูแล
เมื่อความจำระยะสั้นเสียหาย ผู้ป่วยอาจพึ่งพาความทรงจำเก่าเพื่อทำความเข้าใจปัจจุบัน จึงอาจเกิดภาวะเหมือน “time-shifting” ได้
6. ดูแลผู้ดูแลด้วย (สำคัญมาก)
การตอบคำถามเดิมวันละหลายสิบครั้งเหนื่อยมาก และความเหนื่อยนั้นจริง ไม่ใช่ความใจร้าย ผู้ดูแลควรมีเวลาพัก มีคนผลัดเวร และไม่ควรรู้สึกผิดที่บางวันตัวเองหมดแรง
ประโยคที่ควรจำคือ
เขาไม่ได้ดื้อ เขากำลังหลงทางในเวลา และผู้ดูแลไม่จำเป็นต้องชนะความจริงทุกครั้ง แค่พาเขาผ่านช่วงกลัวนั้นไปอย่างปลอดภัยก็พอ
บางครั้ง การดูแล Alzheimer’s ไม่ใช่การพาคนคนหนึ่งกลับมาสู่ปัจจุบันให้ได้เสมอไป แต่คือการเข้าไปยืนข้างเขาในเวลาที่เขาหลงอยู่ แล้วจับมือเขาไว้ให้นานพอที่ความกลัวจะเบาลง
เมื่อเวลาในใจของเขาแตกกระจายเป็นเศษเสี้ยวของอดีตและปัจจุบันที่ปะปนกัน สิ่งที่เรามอบให้ได้ อาจไม่ใช่ความถูกต้องของนาฬิกา แต่คือความมั่นคงของการมีอยู่ข้าง ๆ เพื่อเขาไม่เคยถูกทิ้งไว้ลำพัง
