คอลัมน์ สดจากเยาวชน
ด้วยความเชื่อของชาวกวยที่ว่า “พิธีสะเนงสะเองเป็นการรักษาโรคผ่านเสียงดนตรี” ยามใดที่คนในชุมชนเกิดเจ็บป่วย รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันอย่างไรก็ไม่หาย คนหมู่บ้านจะค้นหาสาเหตุการเจ็บป่วยผ่านล่ามหรือคนทรงเพื่อคลี่คลายปัญหา
หลังได้รับคำแนะนำจากการเข้าทรง ผู้ป่วยและครอบครัวจะบนบานต่อบรรพบุรุษ หลายครั้งหลายคราที่ผู้ป่วยหายจากอาการที่เจ็บป่วยเป็นปลิดทิ้งหลังการบนบาน นับเป็นผลจากแรงศรัทธาที่สร้างขวัญและกำลังใจให้หายป่วย หลังจากนั้นผู้ป่วยและครอบ ครัวจะจัดพิธีกรรมสะเนงสะเองเพื่อแก้บน
จากความเชื่อที่ฝังรากลึกในกลุ่มชนชาวกวยในพื้นที่หมู่บ้านโพธิ์กระสังข์ อำเภอขุนหาญ จ.ศรีสะเกษ สืบทอดสืบสานผ่านกาลเวลาจนถึงปัจจุบัน แม้คนในชุมชนส่วนใหญ่ยังคงศรัทธาในเรื่องดังกล่าว แต่วิถีชีวิตของคนยุคนี้ต้องทำมาหากินไกลถิ่น ทำให้ความเชื่อเริ่มถูกสั่นคลอน การสืบทอดเริ่มเลือนหาย จนกระทั่งผู้รู้ด้านพิธีกรรมสะเนงสะเองในชุมชนเหลือเพียง 3 คนสุดท้าย ล้วนแต่เป็นผู้สูงอายุที่นับวันเรี่ยวแรงจะเสื่อมถอยลงเรื่อยๆ
ทัด-ธนากร แก้วลอย โด่ง-ธิติวุฒิ เรืองดี เบียร์-ชนิกานต์ วันนุบล เก๋-ชนิดา โพธิสาร เหมย-โชติมา งอนสวรรค์ หนิง-ศิริรัตน์ โพธิสาร เว็น-สมัต เรืองคำ แม็ค-ฐิติวัฒน์ โพธิสาร ฟลุก-สิษฐ์พล โพธิ์กระสังข์ และ เฟรม-ณัฐภูมิ วรรณทอง เยาวชนจากโครงการพัฒนาเยาวชนพลเมืองดีศรีสะเกษ ใช้เวลาว่างศึกษาโครงการสืบสานสะเนง สะเองกวย พิธีกรรมของชุมชนที่เคยพบเห็นมาแต่เด็ก หลังจาก ครูแอ๊ด-สิบเอกวินัย โพธิสาร ที่ปรึกษาโครงการในฐานะครูประจำชั้น ม.3 โรงเรียนบ้านโพธิ์กระสังข์ ชักชวนเข้าร่วมโครงการ
เบียร์เล่าถึงการทำงานของทีมงานสะเนงสะเองว่า เริ่มจากการประชุมภายในทีมเพื่อทำความเข้าใจโครงการร่วมกัน จากนั้นจึงจัดประชุมชี้แจงโครงการพร้อมขอความร่วมมือจากชุมชน โดยตนและเพื่อนๆ ค้นหาข้อมูลจากปราชญ์ชาวบ้านซึ่งเหลือเพียงไม่กี่คน เช่น ตาพรมมา โพธิ์กระสังข์ ที่มีความรู้เรื่องปี่และแคน ยายกัณหา จันทะสน แม่ครูสะเองและแม่ครูรำ ตาทิพย์ ทองละมุล ผู้รู้ด้านเครื่องดนตรีและการบรรเลงดนตรีประเภทตี และอดิเรก โพธิสาร คนรุ่นใหม่ที่เพิ่งได้รับการถ่ายทอดความรู้ได้ไม่นานนัก
สะเนงสะเองมี 2 ประเภท คือ สะเองเลียงและ สะเองโรง สะเองเลียงคือการจัดสะเองครั้งแรกและครั้งที่ 2 ส่วนสะเองโรงคือการจัดสะเองครั้งที่สามหรือการเลี้ยงสะเอง การจัดพิธีกรรมสะเองไม่นิยมจัดในช่วงเข้าพรรษาหรือวันพระ การสืบทอดความรู้ในการประกอบพิธีกรรมเป็นการสืบทอดทางสายเลือด ผู้ที่มีเชื้อสายสะเองเท่านั้นจึงจะเป็นแม่ครูได้
เครื่องดนตรีในพิธีกรรมสะเนงสะเองประกอบด้วย โทน 2 ใบ ฆ้อง 1 ใบ ปี่ 1 เลา โดยการรำตอนจัดพิธีกรรมจะไม่มีการเปลี่ยนทั้งคนรำ คนเล่นดนตรี แต่จะพักกินข้าวตอนเที่ยงคืน หรือหากเหนื่อยจะหยุดให้พักนอนสักครู่ แล้วร่ายรำต่อจนเช้า
ทัดเล่าว่า เทคนิคการตีกลองโทนที่เรียนรู้จาก ตาพรมมาต้องจับจังหวะให้ดี เพราะเสียงกลองที่ตีออกมาจะได้เสียงไม่เหมือนกัน ขึ้นอยู่กับน้ำหนักและการตวัดมือของผู้เล่น ส่วนการรำสะเองซึ่งเป็นท่ารำเฉพาะตัว ปู่ย่าตายายรำอย่างไรลูกหลานก็รำอย่างนั้น เปรียบเสมือนมูลมรดกที่สืบทอดให้ลูกหลานต่อไป
“พิธีกรรมสะเนงสะเองเริ่มตั้งแต่การไปสืบค้นสาเหตุ ส่วนมากจะเป็นเรื่องที่คนป่วยไปหาหมอแผนปัจจุบันแล้วไม่หาย ก็จะกลับมาถามคนทรง แล้วถ้าคนทรงบอกว่าผีแถนทำ ให้เราบนด้วยการผูกสายสิญจน์ที่คอขวดแก้ว บอกว่าถ้าหายถึงจะเล่น ถ้าไม่หายไม่เล่น ซึ่งส่วนใหญ่ถ้าเจ็บป่วยเพราะผีแถนทำจริง อาการจะค่อยๆ ดีขึ้น เขาก็จะทำพิธีแก้บนโดยใช้วันที่เหมาะสมประกอบพิธี” ทัดบอกเล่า
ความเชื่อเรื่องพิธีกรรมสะเนงสะเองนั้น ชาวกวยเชื่อถือศรัทธาอย่างหมดจิตหมดใจ เพราะพลังความเชื่อส่งผลให้กายหายป่วย ทีมงานซึ่งเป็นคนรุ่นใหม่ก็เชื่อด้วยเช่นกัน เพราะเคยประสบพบเห็นกับตาตนเองมาแล้ว “มีประโยชน์คือ เป็นกำลังใจในการดำเนินชีวิต” เว็นบอก
ด้าน พระครูพิพัฒน์โพธิคุณ เจ้าอาวาสวัดโพธิ์กระสังข์ ในฐานะพี่เลี้ยงชุมชน เล่าว่า การทำโครงการพัฒนาเยาวชนพลเมืองดีศรีสะเกษ เป็นประโยชน์ต่อทั้งชุมชนและเยาวชน ชุมชนได้ผู้สืบทอดภูมิปัญญาวัฒนธรรม ส่วนเยาวชนได้ใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์ สร้างความสามัคคี ไม่เฉพาะในกลุ่มเยาวชนเท่านั้น แต่คนในชุมชนที่ช่วยสนับสนุนงานของกลุ่มเยาวชนเองก็ได้เชื่อมร้อยความสัมพันธ์ระหว่างกัน
“แม้สะเองจะไม่ใช่ความเชื่อทางศาสนา แต่เป็นความเชื่อที่ยึดเหนี่ยวจิตใจของผู้คนชาวกวย ทำให้มีขวัญและกำลังใจในการดำเนินชีวิต และประคับประคองชีวิตให้อยู่ในเส้นทางแห่งความกตัญญู” พระครูพิพัฒน์โพธิคุณกล่าว
