คอลัมน์ รู้ไปโม้ด
น้าชาติ ประชาชื่น [email protected]
ฉบับวานนี้ (4ก.ค.) “อนงค์นุช” ถามถึงแม่ชีพม่า ห่มผ้าสีชมพู นำข้อเขียน “ชีวิตแม่ชีในสังคมพม่า” ของ อรนุช-วิรัช นิยมธรรม ศูนย์พม่าศึกษา มหาวิทยาลัยนเรศวร มาเป็นคำตอบ วันนี้สืบค้นกันต่อถึงที่มาของการครองผ้าสีชมพู
แม้ชีพม่าในปัจจุบันจะครองผ้าเป็นชุดสีชมพู แต่กล่าวกันว่าเดิมทีนั้นชีพม่าแต่งชุดขาวเหมือนกับชีไทย ชีลาว ชีเขมร ยะเวทูน (ภิกษุชาวพม่าผู้แต่งหนังสือ “ประวัติภิกขุณีและแม่ชี”) เชื่อว่าชีน่าจะครองชุดขาวมาตลอดยุคราชวงศ์ของพม่า คือนับแต่สมัยพุกามจนถึงสิ้นราชวงศ์คองบอง ดังมีหลักฐานบันทึกเป็นบทกลอนที่เรียกว่าส่าโช แต่งโดยพระเถระนามว่าพระอาจารย์ บะหม่อ เป็นสงฆ์ผู้มีชื่อเสียงทางกวีนิพนธ์ในสมัยของพระเจ้า มินดง พระอาจารย์บะหม่อแต่งบทกลอนนี้ไว้ เมื่อตอนที่ท่านขึ้นจำพรรษา ณ เขาสะกาย มีเนื้อความบ่งบอกสีของผ้าครองของ ชีสมัยนั้น โดยเปรียบเปรยแม่ชีเป็น แม่ไก่ขาว หรือแจ๊ะผยู่มะ
ต่อมามีบันทึกกล่าวถึงการเปลี่ยนผ้าครองสีขาวเป็นสีคล้ำ กล่าวคือในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1895-1919 พระอาจารย์แห่งวัดมหาคันธาโยง เมืองอมรปุระ ขึ้นไปจำพรรษา ณ เขาสะกาย ท่านเห็นว่าชีที่มากราบไหว้แต่งกายด้วยเสื้อขาว และห่มสบงคล้ำ จึงให้ข้อคิดว่า ชีควรจะเปลี่ยนผ้าครองให้เป็นสีคล้ำทั้งชุด เนื่องจากเสื้อสีขาวที่ใส่นั้นดูคล้ายชาวบ้าน ไม่เหมาะกับผู้ถือศีล นับจากนั้นมาจึงไม่ปรากฏว่าชีใช้ผ้าครองสีขาวกันอีก แรกๆ กล่าวเรียกสีของผ้าครองเป็นสีดินคล้ำแบบดินเมืองปะคัน ต่อมาเปลี่ยนมาเป็นสีดินแดงแบบดินย่างกุ้ง แล้วแปรเปลี่ยนเรื่อยมาเป็นสีชมพูดังปัจจุบัน
ชีพม่าในปัจจุบันนิยมครองผ้า 2 แบบ แบบหนึ่งเป็นผ้าสีชมพู ซึ่งพบได้ทั่วไป ใช้สำหรับชีที่เน้นทางด้านปริยัติ ถือศีล 8 และอีกแบบหนึ่งเป็นผ้าสีน้ำตาล ใช้สำหรับชีที่เคร่งด้านปฏิบัติ ถือศีล 10 ชีที่ครองผ้าสีชมพู มิได้ห่มผ้าสีชมพูโทนเดียวทั้งชุด สบงอาจเป็นส้ม แดง หรือสีมันกุ้ง เสื้อเป็นสีชมพูอ่อนหรือสีส้มอ่อน ผ้าพาดบ่าหรือผ้าปกศีรษะมักจะมีสีน้ำตาลอ่อน
ดังนั้นหากสังเกตดีๆ ชุดชีพม่าใช้ผ้าต่างระดับสี แต่ดูรวมๆ จะเป็นสีชมพู ส่วนชีที่แต่งชุดสีน้ำตาลจะนุ่งสบงและใช้ผ้าพาดบ่าสีน้ำตาลคล้ำ และสวมเสื้อสีน้ำตาลอ่อน ดูคล้ายโยคีหรือผู้ถืออุโบสถศีล แต่ปฏิบัติเคร่งกว่าชีส่วนใหญ่ที่ครองผ้าสีชมพูและถือเพียงศีล 8
ในการครองชีวิตชีพม่า จะไม่สะสมสิ่งของเครื่องใช้มากเกินความจำเป็น ของใช้ส่วนตัวของชีนอกจากผ้าครองกาย 6 ชิ้นแล้ว จะมีของใช้อีก 6 อย่าง ได้แก่ มีดโกน ร่ม รองเท้า หีบ สร้อยประคำ และถาดรับข้าวสาร ปัจจัยจำเป็นดังกล่าวแม้ดูไม่มากนัก แต่การบวชชีสำหรับชาวพม่าที่มีฐานะยากจน ของใช้เหล่านั้นกลับเป็นสิ่งที่เหลือวิสัย จึงต้องอาศัยศรัทธาจากผู้อื่นเกื้อหนุน หรือหยิบยืมกันเองในหมู่เพื่อนชี
ด้านการศึกษาตามสำนักชี แม่ชีจะมีบทบาทในการสั่งสอนธรรม อบรมบ่มนิสัย และสังคมสงเคราะห์ ชั้นเรียนสำหรับชีจะเริ่มตั้งแต่ระดับชั้นประถมจนถึงชั้นมัธยม บางสำนักเปิดสอนในระดับธรรมาจริยะ เป็นชั้นเรียนสำหรับผู้สอน จำนวนชีที่จบถึงชั้นธรรมาจริยะมีไม่มากนักเมื่อเทียบกับฝ่ายสงฆ์ วัดชีจึงมีชีสำหรับสอนในระดับสูงค่อนข้างน้อย ต้องอาศัยเรียนกับวัดของสงฆ์ที่อยู่ใกล้ๆ
สำหรับการอบรมบ่มนิสัย มุ่งสอนงานบ้านงานเรือน การปรุงอาหาร การจัดหิ้งบูชาพระ กิริยามารยาท ส่วนด้านสังคมสงเคราะห์ ชีพม่าได้พัฒนารูปแบบมานับแต่เมื่อพม่าได้รับเอกราช บางวัดรับดูแลคนชราและคนพิการ บางวัดรับเด็กกำพร้าและเด็กยากจนมาบวชเรียน โดยเฉพาะเด็กชาวเขาหรือชนส่วนน้อย อาทิ ปะหล่อง มอญ ไทยใหญ่ กะเหรี่ยง ว้า กะฉิ่น และฉิ่น กล่าวว่ารูปแบบนี้มีขึ้นเพื่อกันกลุ่มชนเหล่านั้นไม่ให้เปลี่ยนไปนับถือศาสนาคริสต์
โดยทั่วไปชีวิตชีพม่าดูจะไม่สุขสบายอย่างพระสงฆ์และสามเณร ชีมีความเป็นอยู่ที่อัตคัด โอกาสในลาภสักการะมีน้อยกว่าสงฆ์ ชีมักจะออกเรี่ยไรสัปดาห์ละ 2 ครั้ง ของที่ได้รับมักเป็นข้าวสารและเงิน ไม่มีการถวายเครื่องคาวหวาน ทั้งชีต้องจัดหากับข้าวเอง โดยจับกลุ่มทำอาหารแบ่งปันกัน เว้นแต่วัดที่ได้ ผู้มีฐานะให้การอุปถัมภ์ จึงจะอยู่ดีกินดี ชีไม่เพียงแต่ต้องจัดหาอาหารเองเท่านั้น ยังต้องเตรียมอาหารถวายพระเป็นครั้งคราว ถือเป็นการทำบุญกุศลเช่นเดียวกับฆราวาส
