องค์พระบรมธาตุเจดีย์ทรงระฆังคว่ำที่ตั้งตระหง่านกลางเมืองนครศรีธรรมราชมานานกว่าพันปี วันนี้ไม่ได้เป็นเพียงศูนย์รวมศรัทธาของคนไทยอีกต่อไป แต่คือ มรดกแห่งใหม่ของโลก
ชาวนครศรีธรรมราชและประชาชนชาวไทยจึงได้ร่วมเฉลิมฉลองครั้งใหญ่ หลังที่ประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญ ครั้งที่ 48 ขององค์การยูเนสโก ณ เมืองปูซาน สาธารณรัฐเกาหลี มีมติเอกฉันท์ เมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม 2569 กำหนดให้ ‘วัดพระมหาธาตุ วรมหาวิหาร จ.นครศรีธรรมราช’ เป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรม
นับเป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรมลำดับที่ 6 แหล่งมรดกโลกลำดับที่ 9 ของไทย และมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรกของภาคใต้
ย้อนไปยังจุดเริ่มต้นของมรดกโลกแห่งนี้ แม้ไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์เล่าถึงความเป็นมาที่ชัดเจน แต่มีตำนานที่เล่ากันสืบมาหลายชั่วอายุคน ที่กล่าวถึงเจ้าชายทนทกุมารและพระนางเหมชาลา สองพระโอรสธิดาแห่งเหมืองทนธบุรี ผู้อัญเชิญพระทันตธาตุ (พระเขี้ยวแก้ว) หนีภัยสงครามมาขึ้นฝั่งที่หาดทราย และสร้างเจดีย์องค์เล็กประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้เป็นจุดเริ่มต้น
ในปี พ.ศ.1719 พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชทรงสร้างเมืองนครศรีธรรมราชขึ้น พร้อมกับบูรณะองค์เจดีย์ขึ้นใหม่
ต่อมาในรัชสมัยพระเจ้าจันทรภาณุศรีธรรมาโศกราช กษัตริย์พระองค์ที่ 2 ได้ทรงนิมนต์พระภิกษุจากลังกามาตั้งคณะสงฆ์ และบูรณะพระบรมธาตุเจดีย์ให้เป็นไปตามแบบสถาปัตยกรรมลังกา คือทรงระฆังคว่ำ อันเป็นรูปแบบที่ปรากฏสืบมาจนถึงปัจจุบัน
ขณะที่ข้อมูลของกรมศิลปากร ระบุว่า ‘วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จ.นครศรีธรรมราช’ เดิมมีชื่อว่า “วัดพระบรมธาตุ” แต่เดิมมาจะมีพระภิกษุอยู่ประจำหรือไม่นั้น ยังไม่พบหลักฐานที่แน่นอน
ส่วนการบำรุงรักษาโบราณวัตถุโบราณสถานภายในวัด เจ้าผู้ครองนครร่วมกับพระเถระผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นที่เคารพนับถือของประชาชนช่วยกันบูรณปฏิสังขรณ์เป็นครั้งคราว
คณะผู้แทนไทย ร่วมเวทีมรดกโลก
และเจ้าผู้ครองนครในสมัยนั้นๆ จะได้ตั้งตำแหน่งสมณศักดิ์ให้พระสงฆ์รับภาระขึ้นโดยเฉพาะ คือ ตำแหน่งพระครูเหมเจติยานุรักษ์ เป็นหัวหน้า และมีผู้ช่วยอีก 4 รูป ซึ่งไม่มีพระสงฆ์จำพรรษาประจำ แต่มีหน้าที่ผลัดเปลี่ยนกันดูแลรักษาพระมหาธาตุร่วมกัน
กระทั่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) เมื่อปี พ.ศ.2458 ได้เสด็จประพาสเมืองนครศรีธรรมราช และโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ อุปราชมณฑลปักษ์ใต้ นิมนต์พระครูวินัยธร (นุ่น) จากวัดเพชรจริกมาเป็นเจ้าอาวาส นับแต่นั้นวัดจึงมีเจ้าอาวาสและพระสงฆ์จำพรรษาประจำ
พร้อมได้รับพระราชทานนามใหม่ว่า “วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร” ตามประกาศกระทรวงธรรมการเรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง
วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร มีพื้นที่ 34.43 ไร่ เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่มีกำแพงอิฐล้อมรอบหมู่สถูปของพระบรมธาตุเจดีย์ เป็นศูนย์กลางของศาสนสถานภายในวัด ประกอบด้วย พระบรมธาตุเจดีย์ เป็นเจดีย์ขนาดใหญ่หนึ่งองค์ที่ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมสูง เจดีย์ทิศ 4 องค์ที่มุมของฐาน และเจดีย์ราย 120 องค์ล้อมรอบญานเป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัสจำนวนสามชั้น
ส่วนยอดของพระบรมธาตุเจดีย์เป็นปล้องไฉน (ฉัตรวลี) 52 ชั้น มีบัลลังก์ทรงสี่เหลี่ยมระหว่างองค์ระฆังกับฉัตรวลีประดับปูนปั้นภาพพระพุทธรูปปางลีลา เรียงเป็นทักษิณวัตร เรียกว่า “พระเวียน”
ส่วนปลียอดพระบรมเจดีย์สูง 10.89 เมตร หุ้มด้วยแผ่นทองคำแท้ 800 ชั่ง หรือประมาณ 216 กิโลกรัม จึงเป็นที่มาของคำขวัญประจำจังหวัดที่กล่าวถึง “พระธาตุทองคำ”
สำหรับประเพณีสำคัญที่ผูกพันกับวัดคือ “ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ” ซึ่งชาวเมืองร่วมกันบริจาคผ้าผืนยาวนับพันหลาเพื่อนำขึ้นห่มองค์พระบรมธาตุเจดีย์ในวันสำคัญทางศาสนา ถือเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของเมืองนครที่ไม่พบในที่อื่น
ด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม และการเป็นศูนย์กลางศรัทธาข้ามศาสนาและข้ามยุคสมัย ประเทศไทยจึงเสนอวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร เข้าสู่การพิจารณาเป็นแหล่งมรดกโลก โดยรับการรับรองให้บรรจุในบัญชีรายชื่อเบื้องต้น ในปี 2556
กระทั่งได้ถูกบรรจุขึ้นเป็นมรดกโลกในปี 2569 ภายใต้เกณฑ์คุณค่าโดดเด่นอันเป็นสากล 2 ข้อ ได้แก่ เกณฑ์ข้อที่ 2 ที่สะท้อนอิทธิพลของศาสนาพราหมณ์-ฮินดูและพุทธศาสนาที่ผสมผสานกันในพื้นที่ ที่ได้รับการถ่ายทอดทั่วทั้งตอนใต้ของเอเชียภาคพื้นสมุทรมาเป็นเวลาประมาณ 1,500 ปี
และเกณฑ์ข้อที่ 6 เป็นศูนย์กลางทางศาสนาของเมืองที่สำคัญและเป็นศูนย์กลางของประเพณีที่ยังดำรงอยู่ด้วยระบบความเชื่อที่หลากหลายผสมผสานระหว่างความเชื่อพื้นเมืองดั้งเดิม ที่เห็นได้จากการทำบุญและประเพณีประจำปี เช่น พิธีแห่ผ้าขึ้นธาตุ การแสดงโนราห์ การบูชาบรรพบุรุษ พิธีพราหมณ์ งานศิลปะเฉพาะถิ่น ที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างสถานที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้กับชุมชนรายรอบอย่างชัดเจน
การขึ้นทะเบียนมรดกโลกครั้งนี้มาพร้อมพันธกรณีตามอนุสัญญาว่าด้วยการคุ้มครองมรดกโลกทางวัฒนธรรมและธรรมชาติของยูเนสโก ที่ประเทศภาคีต้องรักษาคุณค่าโดดเด่นอันเป็นสากลของแหล่งมรดกไว้ให้คงอยู่ในระยะยาว
นายสุชาติ ชมกลิ่น รมว.ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ในฐานะหัวหน้าคณะผู้แทนไทย ได้กล่าวขอบคุณคณะกรรมการมรดกโลก ศูนย์มรดกโลก และประเทศภาคีที่สนับสนุนไทย พร้อมยืนยันว่ารัฐบาลจะดำเนินการตามข้อเสนอแนะของคณะกรรมการอย่างจริงจัง เพื่อรักษาคุณค่าโดดเด่นอันเป็นสากลของแหล่งมรดกนี้ไว้ในระยะยาว
จากนี้ทุกภาคส่วนยังคงมีหน้าที่ต่อเนื่องในการยกระดับมาตรฐานการอนุรักษ์และบริหารจัดการพื้นที่ให้สอดคล้องกับหลักเกณฑ์สากล ซึ่งจะเป็นทั้งภาระหน้าที่และโอกาสของจ.นครศรีธรรมราชในการรักษาศาสนสถานแห่งนี้ให้คงคุณค่าไว้สำหรับคนรุ่นต่อไป
ควบคู่ไปกับการเปิดประตูต้อนรับนักเดินทางจากทั่วโลกให้มาสัมผัสมรดกทางจิตวิญญาณแห่งภาคใต้ของไทย
นนทวรรณ มนตรี
