เมื่อ AI เข้ามามีบทบาทตั้งแต่การสร้างข้อมูลไปจนถึงการส่งต่อเรื่องราวในสังคม ความเร็วอาจไม่ใช่คำตอบเดียวของโลกดิจิทัล เพราะหากข้อมูลต้นทางมีอคติ ขาดความหลากหลาย หรือไม่มีเสียงของคนบางกลุ่ม เทคโนโลยีก็อาจช่วยขยายภาพจำเหล่านั้นให้กว้างขึ้น โดยเฉพาะกลุ่มชาติพันธุ์ที่ยังต้องเผชิญกับอคติและภาพจำบางอย่างในสังคม
ประเด็นนี้ถูกหยิบขึ้นมาพูดคุยใน เวทีนักคิดดิจิทัล ครั้งที่ 36 ภายใต้หัวข้อ ‘อัตลักษณ์ของพลเมืองชาติพันธุ์ในยุค AI: อคติและความเป็นจริงในประเทศไทย’ โดย สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับโคแฟค (ประเทศไทย) องค์กร International Media Support (IMS) และภาคีเครือข่าย เปิดพื้นที่แลกเปลี่ยนเรื่องสิทธิพลเมือง อัตลักษณ์ การสื่อสาร และความเท่าเทียมในโลกดิจิทัล พร้อมมองหาแนวทางใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยลดความเหลื่อมล้ำ รวมถึงมายาคติที่มีต่อกลุ่มชาติพันธุ์
ญาณี รัชต์บริรักษ์ ผู้อำนวยการสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา สสส.
ญาณี รัชต์บริรักษ์ ผู้อำนวยการสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา สสส. ชี้ว่า AI เข้ามามีบทบาทตั้งแต่การผลิตไปจนถึงการเผยแพร่เรื่องราว หากข้อมูลต้นทางมีอคติและขาดความสมดุล อคติเหล่านั้นจะถูกขยายวงกว้างผ่านเทคโนโลยี แนวทางของ สสส. จึงมุ่งสร้าง ‘ระบบนิเวศสื่อที่ปลอดภัย’ ควบคู่กับการเสริมทักษะรู้เท่าทันสื่อ สารสนเทศ และดิจิทัล เพื่อให้ประชาชนสามารถตั้งคำถาม แยกข้อเท็จจริงออกจากความคิดเห็น เข้าใจบริบทของข้อมูล รวมถึงใช้เทคโนโลยีอย่างเหมาะสม
ขณะเดียวกัน ประเด็นชาติพันธุ์ยังเป็นอีกพื้นที่ที่ต้องให้ความสำคัญ เพราะแม้สังคมไทยจะเริ่มรู้จักและเห็นคุณค่าของความหลากหลายมากขึ้น ผ่านงานศิลปะ ผลิตภัณฑ์ชุมชน รวมถึงการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม แต่ภาพจำด้านลบและอคติบางอย่างยังคงมีอยู่ ดังนั้น การสร้างพื้นที่ให้กลุ่มชาติพันธุ์สามารถสื่อสารเรื่องราวของตัวเอง จึงเป็นส่วนสำคัญในการทำให้ข้อมูลในสังคมมีความหลากหลายและสมดุลมากขึ้น
“ในยุค AI ประเด็นสำคัญไม่ใช่แค่ความเร็วในการส่งต่อข้อมูล แต่คือคุณภาพและความน่าเชื่อถือของข้อมูล สสส. จึงมุ่งสร้างระบบนิเวศสื่อที่ปลอดภัย เสริมทักษะรู้เท่าทันดิจิทัล และเปิดพื้นที่ให้ทุกคนได้สื่อสารตัวตนอย่างเท่าเทียม เพื่อร่วมสร้างสังคมที่เคารพความหลากหลายและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” ญาณี เผย
สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งโคแฟค (ประเทศไทย)
ด้าน สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งโคแฟค (ประเทศไทย) ย้ำว่า AI เป็นทั้งโอกาสและความท้าทายต่อการสื่อสารเรื่องราวของชุมชน หากใช้อย่างมีความรับผิดชอบ เทคโนโลยีสามารถช่วยรวบรวมองค์ความรู้และนำเสนอเรื่องราวของชุมชนสู่สาธารณะได้มากขึ้น แต่หากขาดทักษะรู้เท่าทัน AI ก็อาจถูกนำมาใช้สร้างข้อมูลหรือภาพบิดเบือน และยิ่งขยายอคติต่อกลุ่มชาติพันธุ์
ด้วยเหตุนี้ โคแฟค จึงสานพลัง สสส. มุ่งส่งเสริมให้คนในชุมชนพัฒนาสู่การเป็น ‘นักสื่อสารสุขภาวะ’ เพิ่มทักษะตั้งแต่การตรวจสอบข้อมูล ภาพ และแหล่งที่มา การแยกข้อเท็จจริงออกจากความคิดเห็น ไปจนถึงการใช้ AI อย่างรับผิดชอบ รวมถึงการผลิตเนื้อหาจากข้อมูลและประสบการณ์จริงของชุมชน พร้อมเชื่อมโยงกับสื่อมวลชน นักวิชาการ นักตรวจสอบข้อเท็จจริง ตลอดจนภาคประชาสังคม เพื่อให้เสียงจากชุมชนเข้าสู่พื้นที่สาธารณะอย่างมีคุณภาพ
“โจทย์ของเวทีนักคิดดิจิทัล ครั้งที่ 36 ไม่ได้อยู่เพียงการรับมือกับข้อมูลบิดเบือน แต่คือการทำให้เทคโนโลยีเติบโตไปพร้อมกับการพัฒนาทักษะของผู้คน เพราะในวันที่ AI สามารถสร้างและกระจายเรื่องราวได้รวดเร็วขึ้น การมีข้อมูลจากเจ้าของเรื่องโดยตรง การรู้เท่าทันสื่อ และการเคารพความหลากหลาย ยังคงเป็นหัวใจสำคัญของการสร้างสังคมดิจิทัลที่ทุกคนมีส่วนร่วมได้อย่างเท่าเทียม” สุภิญญา เน้นย้ำ
วสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
ขณะที่ วสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ มองว่า เมื่อ AI เรียนรู้จากข้อมูลออนไลน์ที่ขาดความหลากหลายหรือมีอคติ เทคโนโลยีก็อาจนำข้อมูลเหล่านั้นไปประมวลผลและผลิตซ้ำ และยิ่งตอกย้ำการเหมารวม รวมถึงการเลือกปฏิบัติต่อกลุ่มชาติพันธุ์ ปัญหานี้จึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่เรื่องเทคโนโลยี ทว่าเกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชนและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์โดยตรง
ดังนั้น การเปิดให้ชุมชนชาติพันธุ์มีส่วนร่วมในการจัดทำ ตรวจสอบ ตีความ รวมถึงคัดค้านข้อมูลที่ไม่ถูกต้อง จะช่วยเปลี่ยนบทบาทของ AI จากเครื่องมือที่อาจขยายอคติ ไปสู่เครื่องมือที่เพิ่มการมองเห็นและช่วยลดความเหลื่อมล้ำทางข้อมูลข่าวสาร สอดคล้องกับการคุ้มครองสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ในยุคดิจิทัล ซึ่งไม่ควรจำกัดอยู่เฉพาะพื้นที่ทางกายภาพ ทว่าต้องครอบคลุมถึงข้อมูลและพื้นที่ดิจิทัลที่เกี่ยวข้องกับตัวตนของชุมชน โดยภาครัฐ-ภาคเอกชนจำเป็นต้องพัฒนา AI อย่างรับผิดชอบ ไม่เลือกปฏิบัติ ควบคู่กับการส่งเสริมให้ประชาชนมีทักษะรู้เท่าทันดิจิทัล
“การคุ้มครองอัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์ในยุค AI จะต้องเปลี่ยนจากการคุ้มครองเพื่อไม่ให้อัตลักษณ์สูญหาย ไปสู่การคุ้มครองสิทธิ์ให้เขามีส่วนร่วมในการกำหนด ตรวจสอบ และได้รับประโยชน์จากข้อมูลของตนเอง เพราะประเด็น AI ไม่ใช่แค่เรื่องเทคโนโลยี แต่เป็นเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และการไม่เลือกปฏิบัติ” วสันต์ เผยมุมมอง
อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารสังคมและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)
ในอีกมิติหนึ่ง อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารสังคมและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) อธิบายว่า การลดอคติต่อกลุ่มชาติพันธุ์ต้องเริ่มจากการเปลี่ยนมุมมองของสังคม จากการมองว่าเป็น ‘คนอื่น’ หรือผู้บุกรุก มาเป็นการยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งของความหลากหลายทางวัฒนธรรมของสังคมไทย ขณะที่กฎหมายชาติพันธุ์มีเป้าหมายเพื่อคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐาน ไม่ใช่การมอบอภิสิทธิ์ เพื่อให้แต่ละกลุ่มสามารถดำรงวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของตนเองได้อย่างเท่าเทียม
การเปลี่ยนมุมมองต้องมาพร้อมกับการทำความเข้าใจวิถีชีวิตและภูมิปัญญาของกลุ่มชาติพันธุ์ โดยเฉพาะองค์ความรู้ด้านการดูแลทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่สั่งสมอยู่ในชุมชน การเปิดพื้นที่ให้สังคมได้เรียนรู้พร้อมรับฟังความแตกต่าง ควบคู่กับการสนับสนุน ‘นักสื่อสารสุขภาวะ’ ให้คนในชุมชนถ่ายทอดอัตลักษณ์ ภูมิปัญญา ตลอดจนสิทธิของตัวเองผ่านโลกดิจิทัล จะช่วยลดภาพจำและอคติ ทำให้เรื่องราวของกลุ่มชาติพันธุ์ได้รับการมองเห็นอย่างรอบด้านมากขึ้น
ท้ายที่สุด การสร้างสังคมดิจิทัลที่เท่าเทียมไม่ใช่เพียงการทำให้ผู้คนเข้าถึงเทคโนโลยี แต่ต้องทำให้ทุกเสียงมีพื้นที่และได้รับการเคารพ สสส. จึงเดินหน้าสนับสนุนระบบนิเวศสื่อและทักษะรู้เท่าทัน เพื่อให้ความหลากหลายกลายเป็นพลังของสังคมไทย
