“วัดเทวราชกุญชรวรวิหาร” เขตดุสิต กรุงเทพฯ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ.1850 เดิมเป็นวัดราษฎร์สร้างมาตั้งแต่สมัยอยุธยา ชาวบ้านเรียกว่า “วัดสมอแครง”
เดิมนั้นชาวบ้านอาจเรียกว่า “วัดถมอแครง” จนเพี้ยนมาเป็นสมอแครงในที่สุด ซึ่งมีความหมายว่า “หินแกร่ง”
สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ในรัชกาลที่ 1 ทรงปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ ต่อมาสมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหลวงพิทักษ์มนตรี พระโอรสของสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ ซึ่งเป็นพระเชษฐภคินีของรัชกาลที่ 1 (ต้นสกุลมนตรีกุล) ทรงบูรณะต่อ โดยมีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากุญชร กรมพระพิทักษเทเวศร ซึ่งเป็นพระราชโอรสในรัชกาลที่ 2 (ต้นราชสกุลกุญชร) ทรงอุปถัมภ์ เมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงคฤทธิ์ พระโอรสทรงอุปถัมภ์ต่อ หลังจากนั้นเจ้านายผู้สืบสกุลกุญชรให้ความอุปถัมภ์โดยลำดับ
ครั้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรับวัดแห่งนี้เป็นพระอารามหลวง และพระราชทานนามว่า “วัดเทวราชกุญชร” โดยนำมาจากพระนามเดิมของพระเจ้า บรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากุญชร กรมพระพิทักษเทเวศร เพราะทรงบูรณปฏิสังขรณ์ โดยคำว่า “เทวราช” แปลว่า “พระอินทร์” มานำหน้าพระนามของพระองค์เจ้ากุญชร ซึ่งแปลว่า “ช้าง” รวมความแล้วแปลว่า “ช้างพระอินทร์”
กรมศิลปากรจดทะเบียนเป็นโบราณสถานสำคัญ
พระธรรมวชิราภรณ์ (โสภณ โสภณจิตโต)
ปัจจุบัน “พระธรรมวชิราภรณ์” ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดเทวราชกุญชร พระอุปัชฌาย์วิสามัญ และเจ้าคณะภาค 13 ที่มุ่งมั่นในการพัฒนาพระอารามมาตลอดระยะเวลา 18 ปี ควบคู่กันไปกับการส่งเสริมสนับสนุนบุคลากรด้านการศึกษาพระปริยัติธรรม การปฏิบัติและเผยแผ่พระพุทธศาสนา เพื่อ สนองคุณพระพุทธศาสนา
ทั้งนี้ พระอุโบสถวัดเทวราชกุญชรสร้างในสมัยรัชกาลที่ 3 โดยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากุญชร กรมพระพิทักษเทเวศร มีขนาดกว้าง 17 เมตร ยาว 36 เมตร มีเขตพัทธสีมา กว้าง 24 เมตร ยาว 43.50 เมตร เป็นอาคารแบบประเพณีนิยม ก่ออิฐถือปูน ลักษณะพระอุโบสถมีขนาดสูงใหญ่ มีเสาพาไลรองรับ ชายคาเสาเป็นแท่งสี่เหลี่ยม ไขราเป็นช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ หน้าบันเป็นงานไม้ประดับกระจกสีลายดอกพุดตาน ซุ้มประตูและหน้าต่างตกแต่งด้วยงานปูนเป็นซุ้มเรือนแก้ว หลังคาซ้อนกัน 2 ชั้น มีกำแพงแก้วรอบพระอุโบสถ ที่มุมกำแพงแก้วมีเจดีย์ทั้งสี่มุม
โดยจิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถ ผนังด้านข้างทั้งสองด้านเหนือช่องหน้าต่างตอนบนเขียนภาพแสดงเหตุการณ์ตอนเทพยดาชุมนุมกันขณะที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จโปรดพระพุทธมารดา บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ผนังตอนล่างระหว่างช่องหน้าต่างเป็นภาพพระภิกษุปลงอสุภกรรมฐาน 10 หรือพิจารณาซากศพ
ภาพเสือกัดพระ
ภาพ “เสือกัดพระ” สื่อถึงการเจริญวิปัสสนากัมมัฏฐาน สันนิษฐานว่าอาจวาดมาจากเนื้อหาตอนหนึ่งของคัมภีร์สุมังคลวิลาสินี ทุติยภาค ที่กล่าวถึงเสือตัวหนึ่งได้จับพระภิกษุที่จำพรรษาปฏิบัติธรรมอยู่ในป่าไปกินทีละองค์ จนถึงพระภิกษุรูปหนึ่งที่ถูกเสือกัดกินตั้งแต่นิ้วเท้าไปจนถึงหัวใจ โดยท่านข่มเวทนาแล้วเจริญวิปัสสนา จนบรรลุพระอรหันต์พร้อมด้วยปฏิสัมภิทา ส่วนผนังด้านหน้าเป็นภาพทศชาติชาดกเล่าเรื่องสุวรรณสาม บานหน้าต่างด้านในพระอุโบสถเขียนลายเป็นงานจิตรกรรมเครื่องตั้งของจีน ซึ่งเป็นรูปแบบที่นิยมมากในสมัยรัชกาลที่ 3
วัดเทวราชกุญชรวรวิหารดำเนินการบูรณะและพัฒนาพระอุโบสถ (หลังคา) โดยเริ่มมาตั้งแต่เดือน ธ.ค.2567 กำหนดแล้วเสร็จประมาณเดือน ต.ค.2568 พร้อมทั้งเปิดให้พุทธศาสนิกชนร่วมทำบุญบูรณะและพัฒนาพระอุโบสถ (หลังคา) ได้ที่วัดเทวราชกุญชรฯ หรือธนาคารกรุงไทย สาขากระทรวงศึกษาธิการ ชื่อบัญชี บูรณะวัดเทวราชกุญชรวรวิหาร เลขบัญชี 0590385852
