ปม "รีเซ็ต-คุณสมบัติ" องค์กรอิสระ

เมื่อเนื้อหาร่างพ.ร.บ.ว่าด้วยคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ในการพิจารณาของคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ (กรธ.) ส่งผลต่อการดำรงอยู่ของ กกต.บางราย

ประเด็นการรีเซ็ตองค์กรอิสระ และการกำหนดคุณสมบัติผู้ดำรงตำแหน่งองค์กรอิสระก็ถูกพูดถึงในวงกว้าง

ในมุมมองของอดีตกรรมการองค์กรอิสระ อย่าง กกต. คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เห็นอย่างไร รวมทั้งมุมมองจากนักการเมือง

โคทม อารียา
อดีต กกต.

ข้อเสนอของ กรธ.ในการกำหนดคุณสมบัติผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ คงไม่ต่างกับที่ระบุในร่างรัฐธรรมนูญฉบับผ่านประชามติ ต้องรอดูรายละเอียดแต่ละองค์กรว่าจะกำหนดไปในทางเดียวกันหรือไม่

ดูจากข้อเสนอของกรธ.ตั้งใจให้องค์กรอิสระ โดยเฉพาะกกต.นั้น กรธ.อยากได้ผู้มีประสบการณ์ทำงานเป็นผู้บริหารระดับสูงที่มีตำแหน่งเทียบเท่าอธิบดี หรือถ้าเป็นสายวิชาการก็ต้องเป็นระดับศาสตราจารย์และมีการกำหนดเงื่อนไขระยะเวลาต่างๆ

ไม่แน่ใจว่าการกำหนดคุณสมบัติขึ้นใหม่เช่นนี้ จะช่วยให้มีการเปลี่ยนแปลงต่อการทำงานในองค์กรอิสระนี้หรือไม่ เพราะดูเหมือนผู้เขียนกฎหมายมีความโน้มเอียงต้องการให้ระบบการทำงานขององค์กรอิสระ หรือแม้แต่หน่วยงานอื่นเป็นไปในเชิงระบบราชการ

แต่บางคนที่มีความรู้ความสามารถก็ไม่ได้ไต่เต้ามาในทางราชการ หรือเป็นผู้มีตำแหน่งระดับสูง ในข้อเท็จจริงสิ่งที่สำคัญคือการดูจากวิสัยทัศน์และทัศนคติของผู้ประสงค์ที่จะมารับตำแหน่งว่าซื่อสัตย์สุจริต อาสาใช้ความรู้ตนเองมาทำให้การเลือกตั้งเป็นไปอย่างสุจริตและเที่ยงธรรม

หรือถ้าเป็น ป.ป.ช.ก็อาจต้องดูว่ามีความต้องการที่จะให้การทุจริตลดลง ไม่ลำเอียงเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่สิ่งเหล่านี้ก็เป็นเรื่องของนามธรรมพิจารณาได้ยาก กรธ.จึงกำหนดคุณสมบัติที่เป็นรูปธรรมเช่นนี้ขึ้นมา

โดยเน้นไปที่ผู้ที่เคยดำรงตำแหน่งราชการระดับสูง หรือเป็นศาสตราจารย์ภายใต้เงื่อนไขเวลาที่กำหนด
บางทีผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระของแต่ละองค์กรก็ต้องมีคนละมิติกัน

แต่ถ้าคุณสมบัติใดคุณสมบัติหนึ่งเกิดไม่ผ่านก็ถือว่าจบตั้งแต่แรก ต้องรอดูกันต่อไปว่าเมื่อวางกฎเกณฑ์คุณสมบัติเช่นนี้แล้วการทำงานขององค์กรอิสระในภายภาคหน้าจะเป็นอย่างไร

สิ่งที่ควรคำนึงและสำคัญสำหรับคุณสมบัติผู้มารับตำแหน่ง ควรดูเรื่องความตั้งใจ ความมุ่งมั่น ทัศนคติ ประสบการณ์ทำงาน รวมทั้งอุปนิสัยใจคอด้วยว่าเหมาะสมจะมารับตำแหน่งหรือไม่

สิ่งเหล่านี้ก็มีความจำเป็นต่อการทำงานในองค์กรอิสระ

สมลักษณ์ จัดกระบวนพล
อดีต ป.ป.ช.

หากมองในมุมหลักการของกฎหมายแล้ว กฎหมายที่เขียนขึ้นใหม่ไม่ควรไปสร้างความเสียหายหรือให้โทษต่อบุคคลใดที่จะมีผลแบบย้อนหลัง ยิ่งกรณีเรื่องคุณสมบัติของผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระด้วยแล้ว

เพราะบุคคลเหล่านี้ก็ได้ผ่านกระบวนการสรรหาและได้รับความเห็นชอบจากคณะกรรมการสรรหา หรือจะเรียกได้ว่าเป็นผู้มีคุณสมบัติผ่านที่จะมารับตำแหน่ง หากเขียนกฎหมายใหม่จนมีคนต้องพ้นจากตำแหน่งก็ถือว่าเป็นโทษสร้างความเสียหาย

เคยมีกรณีศึกษากรณีหนึ่ง เกี่ยวกับการสรรหาคัดเลือกเจ้าอาวาส โดยครั้งแรกเจ้าอาวาสได้ผ่านความเห็นชอบจากการคัดเลือกของคณะกรรมการสรรหา ต่อมามหาเถรสมาคมแก้ไขกฎระเบียบใหม่และพบว่าเจ้าอาวาสที่ได้รับคัดเลือกตั้งคุณสมบัติไม่ผ่าน

จนนำไปสู่การฟ้องร้อง โดยศาลฎีกาได้มีคำพิพากษาว่าการเขียนกฎหมายที่มีผลย้อนหลังและเป็นการให้โทษเช่นนี้ถือว่าไม่ชอบด้วยกฎหมาย คดีนี้จึงใช้เป็นแนวทางที่นักกฎหมายควรรู้ว่าอะไรที่เขียนแล้วเป็นผลร้ายก็จะไม่ทำ

หากเป็นกรณีที่คุณสมบัติขาดตั้งแต่แรก ในลักษณะนี้ที่คณะกรรมการสรรหาอาจไม่ได้ดูรายละเอียดหรือดูข้อมูลไม่ครบถ้วน พอตรวจสอบในภายหลังพบว่าขาดคุณสมบัติก็ต้องให้พ้นจากตำแหน่ง

สิ่งนี้เป็นกรณีหนึ่งที่จะแตกต่างกับการร่างกฎหมายขึ้นใหม่ และมีการปรับเปลี่ยนจนทำให้ต้องพ้นจากการดำรงตำแหน่งนั้นมองว่าทำไม่ได้

เพราะถ้าคุณสมบัติผ่านตั้งแต่แรกแล้วก็ถือว่ากระบวนการเสร็จสิ้น

S

นพ.แท้จริง ศิริพานิช
อดีต กสม.

ถ้าหากเป็นกสม. การกำหนดคุณสมบัติเงื่อนไขอย่างที่ กรธ.เสนอมานี้ เห็นว่าใช้ไม่ได้ เพราะงานกสม.ที่เกี่ยวกับเรื่องสิทธิ อาจมีการกำหนดคุณสมบัติในระดับหนึ่งแต่ไม่มีความจำเป็นต้องมีเงื่อนไขที่เข้มงวดเช่นนี้

เพราะนักสิทธิมนุษยชนที่มีความสามารถ ไม่จำเป็นต้องเป็นศาสตราจารย์ หรือเคยเป็นผู้มีตำแหน่งสูงในสายราชการ ถ้าเงื่อนไขนี้มาพ่วงองค์กรอิสระทั้งหมด ปราชญ์ชาวบ้านที่มีความสามารถจะไม่สามารถยื่นสมัครได้เลย

ถ้าดูสิ่งที่เกิดขึ้นในช่วงที่ผ่านมา ส่วนตัวมองว่าหลายคนมีคุณสมบัติเรื่องวุฒิการศึกษาดีเยี่ยม หรือเป็นข้าราชการระดับสูง แต่พอมาทำงานในองค์กรอิสระกลับพบว่างานก็ไม่ได้ออกมาดีเท่าไร และอีกหลายคนดูแล้วไม่น่าจะได้รับเลือกด้วยซ้ำไป

งานองค์กรอิสระนี้อาจไม่จำเป็นต้องเน้นเงื่อนไขเช่นนี้ เพราะไม่เชื่อว่าจะส่งผลช่วยหรือสร้างหลักประกันว่าผลงานจะออกมามีประสิทธิภาพ

หากจะเน้น ควรไปเน้นตั้งแต่กระบวนการสรรหา โดยเฉพาะคนที่มาทำหน้าที่นี้ ที่ผ่านมาไม่รู้จะเอาใครมาเลือกเลยให้ศาลและตัวแทนหน่วยงานต่างๆ มาเป็นกรรมการ ถือว่าดีในระดับหนึ่ง แต่ขณะเดียวกันก็อาจไม่ได้มีมุมมองในเชิงกว้างมากนัก

หากกระบวนการสรรหาไม่ได้เปิดกว้างและมีประสิทธิภาพตั้งแต่ต้น แน่นอนว่าจะส่งผลต่อคุณภาพแต่ละองค์กร ซึ่งไม่ใช่เป็นแต่กสม. จากที่เห็นองค์กรอื่นก็มีปัญหาพอสมควร

แต่สุดท้ายก็ไม่มีใครมาเน้นขั้นตอนในส่วนนี้ทั้งที่มีความสำคัญมากที่สุด กลับไปเอาความเป็นข้าราชการมาสร้างหลักประกันเชื่อว่าถ้าวางคุณสมบัติเช่นนี้แล้วจะออกมาดี

แต่อย่าลืมว่าเจตนารมณ์ของการให้มีองค์กรอิสระคือต้องให้ความเป็นอิสระในแง่การทำงานจริงๆ หมายความว่าเป็นองค์กรตรวจสอบที่มีความคล่องตัว ทำงานแบบก้าวหน้า

พอเป็นเช่นนี้อาจทำให้ทำงานยิ่งกว่าราชการ การคิดอะไรนอกกรอบก็จะถูกคัดค้าน ยกระเบียบราชการมาอ้างว่าหากทำแล้วสุ่มเสี่ยง

ทั้งที่ควรดูเจตนาว่าหากทำแล้วจะส่งผลดี หรือพัฒนาให้การทำงานขององค์กรอิสระมีประสิทธิภาพอย่างไร โดยเฉพาะองค์กรอิสระที่เกี่ยวข้องกับการเมืองจำเป็นต้องมีความคล่องตัวสูง

คุณหญิงกัลยา โสภณพนิช
รองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์ ภาคอีสาน

แม้การกำหนดคุณสมบัติใหม่เพื่อรีเซ็ตองค์กรอิสระจะมีทั้งข้อดีข้อเสีย แต่ก็เห็นด้วยเพราะทำให้องค์กรอิสระมีคุณภาพมากขึ้น และความตั้งใจของผู้เขียนกฎหมายต้องการได้คนที่มีความสามารถ ตั้งใจทำงาน ไม่ทุจริต องค์กรอิสระก็น่าจะเป็นต้นแบบ อย่างน้อยก็มีคุณสมบัติเข้มข้นขึ้น

ทุกองค์กรอิสระควรกำหนดคุณสมบัติใหม่เพราะกินเงินเดือนสูงกว่าคนอื่น และเป็นอิสระทำอะไรไม่ต้องเป็นไปตามราชการ แต่ดูเหมือนมีข้าราชมาก

และคงต้องใช้มาตรฐานเดียวกัน แต่ไม่ได้หมายความว่าคุณสมบัติต้องเหมือนกันไปหมด ป.ป.ช. กสม. ผู้ตรวจการแผ่นดิน ศาลรัฐธรรมนูญ ไม่จำเป็นต้องมีคุณสมบัติเดียวกับกกต. คือไม่จำเป็นต้องเป็นศาสตราจารย์ก็ได้ เพราะแต่ละองค์กรอิสระมีอำนาจหน้าที่แตกต่างกัน

แต่ควรมีคุณสมบัติที่คล้ายกันคือสามารถตรวจสอบได้ เพราะที่ผ่านมามีการทุจริตทั้งทางตรงและทางอ้อม หรือมีข้อห้าม เช่น ป.ป.ช.ขึ้นเงินเดือนตัวเองไม่ได้ รวมทั้งต้องเป็นคนดี ตรงไปตรงมา เห็นแก่บ้านเมือง

อย่างไรก็ตามกฎหมายลูกที่เกี่ยวกับองค์กรอิสระอื่นยังไม่มีการพูดถึง จะพูดถึงแต่ กกต. ซึ่งควรได้คนที่มีความตั้งใจและจริงใจกับงานที่ทำ เพราะงานของกกต.เป็นอนาคตของประเทศ

เป็นการกำหนดบุคคลที่จะเป็นส.ส. ผู้บริหาร และนายกรัฐมนตรี จึงต้องการคนที่มีความรู้ความสามารถ แต่ตามคุณสมบัติที่กรธ.ออกมาใหม่ จะค่อนไปทางข้าราชการค่อนข้างมาก

ส่วนที่กกต.บางคนกังวลเรื่องคุณสมบัตินั้นทุกอย่างอาจมีข้อยกเว้น ถ้ากฎหมายลูกจะเขียนว่าอยู่จนครบวาระก็อยู่ได้ แต่ยืนยันว่าคุณสมบัติของกกต.ที่กรธ.กำหนดไว้นั้นก็ดีแล้ว

สามารถ แก้วมีชัย
คณะทำงานติดตามการร่างรัฐธรรมนูญ พรรคเพื่อไทย

ปกติแล้วต้องเขียนกำหนดให้ชัดเจนไว้ในบทเฉพาะกาลว่าจะให้องค์กรอิสระทั้งหลายอยู่ปฏิบัติหน้าที่ไปจนถึงเมื่อไร อย่างไร

ที่จริงควรกำหนดไว้ในร่างรัฐธรรมนูญ แต่คราวนี้เขียนในบทเฉพาะกาลโดยให้อยู่ในกฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญ ความศักดิ์สิทธิ์จะน้อยกว่าเมื่อมาเขียนกำหนดไว้ในกฎหมายลูก ทำให้ตัวกฎหมายดิ้นได้ ตรงนี้จะกลายเป็นปัญหาได้

แต่เมื่อผ่านมาแล้ว กรธ.ต้องตั้งหลักให้ดีว่าหากจะให้องค์กรอิสระทั้งหลายตามธรรมนูญปี 2550 หลุดหรือพ้นการปฏิบัติหน้าที่ไปในทันทีก็จะดูกระไรอยู่

ดังนั้น กรธ.ควรให้ความเป็นธรรม เขียนกำหนดให้ชัดเจนว่าจะให้องค์กรอิสระทั้งหลายยังอยู่ปฏิบัติหน้าที่ไปจนถึงเมื่อไรในช่วงระยะเวลาเปลี่ยนผ่าน

และเมื่อจะพ้นจากการปฏิบัติหน้าที่ก็ต้องพ้นไปทุกองค์กร อย่าลักลั่นหรือเลือกปฏิบัติ เมื่อมาพร้อมกันก็ต้องพ้นไปพร้อมกันด้วย จะได้ไม่เกิดการติฉินนินทาหรือเป็นข้อครหาตามมาในภายหลัง

เมื่อคุณเป็นคนฉีกกติกาก็ต้องให้ความเป็นธรรมกับผู้อื่นด้วย ไม่ใช่พอไม่ถูกใจใครในองค์กรใด ก็จะให้เขาพ้นไป หรือหากถูกใจใครก็ยังให้คงอยู่ แบบนี้ถือว่าไม่เหมาะสม

สิ่งที่สำคัญในการกำหนดเรื่องนี้ในกฎหมายลูก คือ 1. ความเป็นธรรม ความเสมอภาค 2.กำหนดช่วงเวลาเปลี่ยนผ่านให้ดีๆ เพื่อให้ได้เตรียมตัว พร้อมส่งต่องานและพร้อมจะไปเมื่อถึงเวลา เหมือนคณะรัฐมนตรีที่อยู่ปฏิบัติงานจนกว่าจะมีคณะรัฐมนตรีชุดใหม่

คุณสมบัติของ กกต.ที่ กรธ.กำหนดขึ้นใหม่ ไม่อยากให้ กรธ.ตัดสินว่าผู้ที่รับราชการ เป็นผู้ปฏิบัติงานระดับหัวหน้าหรือเทียบเท่าระดับอธิบดีตามที่ กรธ.ระบุนั้นเป็นผู้วิเศษเหนือกว่าใคร

และดูเป็นการล็อกสเป๊กมากไปหรือไม่ บางคนเป็นผู้บริหารภาคเอกชน เช่น ผู้บริหารมหาวิทยาลัยซึ่งมีความสามารถแต่ก็ต้องถูกกีดกันเพราะมาจากภาคเอกชนหรือ

ควรเขียนคุณสมบัติองค์กรอิสระแบบเปิดกว้าง ยึดหลักที่ประโยชน์ ระดมบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถหลากหลายมาร่วมกัน อย่าไปล็อกสเป๊ก เชื่อว่าแต่ละคนย่อมต้องมีของดีกันทั้งนั้น