คอลัมน์ รายงานพิเศษ
วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยรังสิต และมูลนิธิเอเชีย จัดสัมมนาวิชาการ เรื่อง “พื้นที่ปลอดภัย และกระบวนการยุติธรรมทางเลือก : วาระแห่งชาติเพื่อสันติภาพจังหวัดชายแดนภาคใต้” เพื่อเสนอผลการศึกษาวิจัยเรื่องพื้นที่ปลอดภัยในจังหวัดชายแดนภาคใต้
พร้อมเปิดเวทีพูดคุยเพื่อติดตามความคืบหน้าการแก้ไขปัญหาในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ที่โรงแรมเดอะ สุโกศล กรุงเทพฯ มีภาคประชาชน ส่วนราชการ และตัวแทนองค์กรระหว่างประเทศเข้าร่วมรับฟังจำนวนมาก
พล.อ.เอกชัย ศรีวิลาศ
ผอ.สำนักสันติวิธี และธรรมาภิบาล สถาบันพระปกเกล้า
จากการศึกษาปัจจัยความสำเร็จในการพูดคุยเจรจาสันติภาพใน 10 ประเทศทั่วโลกนั้น เกิดจากความเข้มแข็งของภาคประชาชนในพื้นที่ ซึ่งขณะนี้ประชาชนในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ยังไม่เข้มแข็งมากพอ
ส่วนกระบวนการพูดคุยภายใต้รัฐบาลทหารมีข้อดีที่รัฐบาลชุดนี้มีอำนาจเบ็ดเสร็จ คุมทั้งกระทรวงกลาโหม กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร (กอ.รมน.) กองทัพภาค 4 และยังดูแลสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) ที่ทำนโยบายเรื่องความมั่นคงในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้
ถ้าทำไม่สำเร็จในรัฐบาลนี้คงยากที่จะสำเร็จในรัฐบาลหน้า โดยก่อนหน้านี้รัฐบาล น.ส.ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร เหมือนจะยึดกุมอำนาจเบ็ดเสร็จได้ทั้งหมด แต่ยังคุมทหารไม่ได้ ทำให้การเจรจาใน ตอนนั้นไม่คืบหน้ามากเท่าที่ควร
อย่างไรก็ตาม กระบวนการพูดคุยก่อนหน้านี้เคยมีการคุยกันมากว่า 20 ปีแล้ว แต่เมื่อมีการเปลี่ยนรัฐบาล ผลการพูดคุยที่ผ่านมา กลับถูกมองข้าม และกลายเป็นศูนย์เมื่อจะเริ่มมีการเจรจาอีกครั้ง
เรื่องนี้ถือเป็นเรื่องสำคัญที่ต้องสานต่อผลการพูดคุยจากในอดีตมาต่อเติมและใช้เป็นข้อมูลในกระบวนการพูดคุยในอนาคต โดยการพูดคุยในครั้งนี้ ส่วนใหญ่หลายๆ กลุ่มต้องการพูดคุย มีเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่ยังต้องการรบและใช้ความรุนแรง
ในกลุ่มการพูดคุยยังมีความแตกต่างกันออกไป ทั้งกลุ่มที่มีสมาชิกอยู่เยอะ หรือกลุ่มหัวรุนแรง ซึ่งสิ่งที่เราต้องทำ คือทำให้พื้นที่คนอยากใช้กำลังเหลือน้อยที่สุด และเน้นทำให้ภาคประชาชน เข้มแข็ง ทำให้พวกเขาสามารถขึ้นมาพูดคุยต่อรองให้ได้
กลุ่มขบวนการในพื้นที่มี 14 กลุ่ม ทั้งที่มีกำลังและไม่มีกำลัง จำเป็นอย่างมากที่ต้องนำเขาเข้ามาคุยในพื้นที่ และการพูดคุยต้องดำเนินต่อไป
ในอนาคตสิ่งที่ต้องทำคือการสร้างบรรยากาศในการพูดคุยให้เกิดขึ้น เปิดเวทีให้กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมาคุยกัน
นอกจากนี้สิ่งที่จำเป็นอย่างมากคือ การสร้างความเข้มแข็งให้กับภาคประชาชน อย่างความขัดแย้งที่อาเจะห์ ประเทศอินโดนีเชีย ก็เป็นภาคประชาชนที่กดดันให้กลุ่มที่ใช้ความรุนแรง และรัฐหันมาพูดคุยกัน
ซึ่งตอนนี้ในพื้นที่ก็เริ่มถกกันในเรื่องนี้บ้างแล้ว
โคทม อารียา
ที่ปรึกษาสถาบันสิทธิมนุษยชน และสันติศึกษา ม.มหิดล
กระบวนการสันติภาพควรครอบคลุมถึงการเยียวยาอดีต การเปิดพื้นที่ให้มีการศึกษา และนำเสนอประวัติศาสตร์ที่หลากหลาย รวมถึงยอมรับส่วนที่รัฐสยาม รัฐไทย และขบวนการต่อสู้ได้กระทำละเมิดคนในพื้นที่
นอกจากนี้ยังรวมถึงการแก้ไขวิกฤตความขัดแย้ง ไม่สร้างเงื่อนไขความขัดแย้งในพื้นที่เพิ่มขึ้น และการสร้างสังคมพหุวัฒนธรรม การอยู่ร่วมกันอย่างเอื้ออาทร
สำหรับเรื่องการลดความรุนแรงนั้น รัฐจำเป็นต้องหารือกับปีกทหารของขบวนการให้ยอมรับแนวคิดเรื่องพื้นที่ปลอดภัย และต้องทำให้การพูดคุยมีความคืบหน้าอย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะดำเนินการได้
ความขัดแย้งในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ เกิดจากสาเหตุทั้งนโยบายบังคับกลมกลืนทางวัฒนธรรม ซึ่งควรเปลี่ยนเป็นนโยบายพหุวัฒนธรรมนิยม รวมถึงเรื่องการเมืองการปกครอง โดยเฉพาะการปกครองตนเอง
ส่วนที่การเจรจาสันติภาพไม่คืบหน้า มาจากการขาดความพร้อมในการเจรจา โดยขณะนี้เราอยู่ในขั้นตอนการพูดคุยก่อนการเจรจา ซึ่งต้องจัดการให้ดีเพื่อจะได้เข้าสู่การเจรจา
นอกจากต้องพยายามลดความขัดแย้งแล้ว ควรใช้ช่วงเวลานี้ปรึกษาหารือ และวิเคราะห์ถึงความขัดแย้งเพื่อช่วยให้ความสัมพันธ์เริ่มดีขึ้น และเมื่อความสัมพันธ์ดีขึ้น ควรปรึกษาหารือเรื่องการลดความไม่เป็นธรรม ความเหลื่อมล้ำ และการจัดการผลประโยชน์ให้ลงตัวมากขึ้น
ขณะเดียวกัน ควรมีการศึกษาทางเลือกที่เป็นไปได้ และเหมาะสมกับพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ด้วย
สิ่งสำคัญอีกประการคือการทำความเข้าใจให้ตรงกันในเรื่องการปกครองตนเอง ซึ่งไม่อยู่ในกรอบของการเจรจา แต่กำหนดให้ในทางการเมือง และการปกครองท้องถิ่นเป็นไปตามเจตนารมณ์ของคนในพื้นที่
ประเด็นที่ต้องติดตามคือการปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ ควรมีอิสระมากน้อยเพียงใด จะมีการถ่ายโอนอำนาจ เเละกระจายอำนาจจากส่วนกลางมาสู่ท้องถิ่นมากน้อยเพียงใด และในช่วงเวลาใด
ที่สำคัญคือจะทำอย่างไรไม่ให้การถ่ายโอนอำนาจสู่คนในพื้นที่ กลายเป็นการเอาเปรียบ หรือสร้างความเดือดร้อนให้กับคนส่วนน้อยในพื้นที่
พล.อ.มณี จันทร์ทิพย์
ผู้ทรงคุณวุฒิพิเศษกองทัพบก คณะผู้แทนพิเศษของรัฐบาล
แผนแก้ไขปัญหาความรุนแรงและพัฒนาพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ของรัฐบาลนั้น ได้เน้นเรื่องการลดใช้ความรุนแรงในพื้นที่ สนับสนุนแนวทางการทำงานด้านสันติวิธี พร้อมกับทำให้คุณภาพชีวิตของประชาชนนั้นดีขึ้น สามารถใช้ชีวิตอยู่ในสังคมได้อย่าง ปกติสุข และทำให้สังคมในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้เป็นสังคมพหุวัฒนธรรมที่เข้มแข็ง
นอกจากนี้ ยังมีการเพิ่มประสิทธิภาพ รักษาความปลอดภัยในพื้นที่ และลดพื้นที่เขตอิทธิพลของกลุ่มผู้มีอิทธิพลในพื้นที่ ที่สำคัญคือการสร้างความยุติธรรม และสร้างความเข้าใจให้กับประชาชน ที่อยู่ในพื้นที่
สำหรับแผนการพูดคุยเพื่อสันติสุขนั้น ได้เน้นการเปิดพื้นที่สาธารณะ เพื่อรับฟังความคิดเห็น พร้อมทั้งสร้างการมีส่วนร่วมกับกลุ่มผู้มีส่วนได้เสียที่มีกันอยู่หลายกลุ่ม โดยให้ผ่านบุคคลที่ 3 เป็นผู้ดำเนินการเพื่อให้ได้ข้อมูลที่แท้จริง รวมถึงการเปิดพื้นที่กลาง ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการพูดคุยจากฝ่ายต่างๆ
ขณะเดียวกัน ยังต้องสร้างความรู้ด้านสันติวิธีให้แก่เจ้าหน้าที่รัฐ พร้อมทั้งสร้างสภาวะแวดล้อมในพื้นที่ให้มีความปลอดภัย เพื่อไม่ให้กลุ่มผู้เห็นต่างใช้ความรุนแรงเป็นเครื่องมือต่อรองในการพูดคุย
อีกทั้งเจ้าหน้าที่รัฐต้องไม่สร้างเงื่อนไขในการละเมิดสิทธิมนุษยชน และต้องบังคับใช้กฎหมายให้เป็นไปตามแนวทางสันติวิธี
เรื่องลดความรุนแรงถือเป็นเรื่องที่สำคัญ ทั้งลดความรุนแรงผ่านสื่อ ลดระดับการใช้กฎหมายพิเศษ ที่สำคัญคือการลดปฏิบัติการที่อาจเป็นเงื่อนไขในการสร้างความรุนแรงในพื้นที่จากเจ้าหน้าที่รัฐ
อย่างกรณีมีผู้ต้องสงสัยในพื้นที่ จากเดิมเมื่อมีเหตุเจ้าหน้าที่จะนำกำลังไปในพื้นที่ถึง 100-200 คน ซึ่งชาวบ้านมีความกังวล เราเลยลดจำนวนกำลังลงเหลือ 40 คน เพื่อให้ ชาวบ้านสบายใจมากขึ้น
นี่ถือเป็นหนึ่งในแนวทางที่ใช้แก้ปัญหาในพื้นที่
อาทิตย์ ทองอินทร์
หัวหน้าภาควิชาสังคมศาสตร์ วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม ม.รังสิต
จากผลการศึกษาเรื่องการสร้างพื้นที่ปลอดภัยในจังหวัดชายแดนภาคใต้ โดยการเข้าพูดคุยกับประชาชนในพื้นที่พบว่าเงื่อนไขเบื้องต้นก่อนการทำพื้นที่ปลอดภัยนั้น กลุ่มภาคประชาสังคมสะท้อนออกมาว่า การสร้างพื้นที่ปลอดภัยนั้นเป็นโครงการที่ดูเหมือนมีความพยายามนำเสนอ ผลักดัน และดำเนินการไปในทางปฏิบัติอย่างรวบรัดเร่งรีบมากเกินไป
ทั้งที่มีเรื่องควรพิจารณาก่อนหลายประการ ซึ่งเปรียบเสมือนเงื่อนไขเบื้องต้นก่อนการคิดเรื่องการสร้างพื้นที่ปลอดภัย
โดยเงื่อนไขเบื้องต้นที่สำคัญคือเรื่องความเข้าใจต่อสถาน การณ์ความรุนแรงในพื้นที่ อันเป็นบริบทแวดล้อมของการเสนอสร้างพื้นที่ปลอดภัย ประกอบด้วย ความรุนแรงในปาตานี และจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่มีลักษณะคล้ายสงครามอสมมาตร ที่ ฝ่ายรัฐมีทรัพยากรและขีดอำนาจในการสู้รบเหนือกว่าฝ่ายผู้เห็นต่างจากรัฐอย่างมหาศาล
นอกจากนี้ยังรวมถึงการนิยามพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ ให้ชัดเจนว่าเป็นพื้นที่สงคราม หรือพื้นที่ขัดแย้ง เพราะหลักการ รูปแบบ และกลไกการสร้างพื้นที่ปลอดภัยในทั้งสองบริบทนั้น มีความแตกต่างกันมาก
ในวงประชุมหลายกลุ่มมีความเห็นไปทางเดียวกันว่า ไม่ว่าจะผลักดันข้อเสนอพื้นที่ปลอดภัยในตัวแบบใดก็ตาม เงื่อนไขหลักของการทำคือ ต้องใช้กระบวนการรับฟัง และผลักดันตามเสียงสะท้อนของคนตัวเล็ก-ตัวน้อยในพื้นที่ได้คิดออกแบบของเขาเอง
เพราะการออกแบบพื้นที่ปลอดภัยที่สอดคล้องกับความต้องการของประชาชนเป็นเรื่องที่สำคัญที่สุด ส่วนกระบวนการหรือขั้นตอนการทำนั้นเป็นเรื่องรองลงไป
และจากวงประชุมในพื้นที่ชายแดนใต้ กลับมองว่า พื้นที่สาธารณะปลอดภัยนั้นเป็นแนวทางที่ทำได้ยาก เพราะต่างฝ่ายต่างไม่เคารพกติกา แต่หากฝ่ายรัฐเริ่มให้การเคารพกติกาก่อน โดยอาจปรับแนวปฏิบัติด้านความมั่นคงที่ลดเงื่อนไขเดิม และไม่สร้างเงื่อนไขเพิ่ม อาจเป็นการกดดันให้กลุ่มผู้ที่เห็นต่างที่สู้ด้วยอาวุธจำต้องปรับเข้ายอมรับกติกาตามในท้ายที่สุด
แต่ความยุ่งยากที่อาจเกิดขึ้นคือ หากเกิดเหตุการณ์รุนแรงขึ้นในพื้นที่สาธารณะที่กำหนดให้เป็นพื้นที่ปลอดภัย จะใช้กลไกอะไร และอย่างไรในการพิสูจน์ทราบว่าผู้ใดเป็นคนก่อเหตุลงมือ
ขณะเดียวกัน ยังมีความกังวลว่าการเรียกร้องพื้นที่ปลอดภัยอาจทำให้พื้นที่ไม่ปลอดภัยกว่าเดิม โดยการผลักดันพื้นที่สาธารณะปลอดภัยจะเป็นการสร้างอำนาจต่อรองต่อคู่ขัดแย้ง ซึ่งการประกาศพื้นที่สาธารณะใดเป็นพื้นที่ปลอดภัย อาจเป็นเสมือนชนวนที่ตกเป็นเป้าความรุนแรงยิ่งกว่าเดิม
อย่างไรก็ตาม จากการพูดคุยกับประชาชนในพื้นที่ พบว่าหัวใจของปัญหาในการสร้างพื้นที่ปลอดภัยคือ ทุกคนอยากมีส่วนร่วมในเรื่องนี้มากกว่าที่เป็นอยู่ และสะท้อนออกมาอย่างชัดเจนถึงความรู้สึกไม่พอใจ ระคนกับความกังวลต่อการขับเคลื่อนประเด็นพื้นที่ปลอดภัย ซึ่งเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับชีวิตพวกเขาโดยตรง แต่กระบวนการที่กำลังดำเนินการให้ความรู้สึกกับพวกเขาว่าเป็นการปิดกั้น ไม่รับฟัง
ด้วยเหตุนี้จึงสำคัญมากที่ต้องมีกระบวนการรวบรวมเสียงสะท้อน และจำเป็นอย่างมากที่ต้องสร้างหลักประกันให้ปลอดภัยก่อน พร้อมกับการสร้างพื้นที่ปลอดภัย
