หมายเหตุ : คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี คณะศิลปศาสตร์ วิทยาลัยนวัตกรรมและวิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ร่วมจัดงานเสวนา “ประเทศไทยหลัง พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ พ.ศ.2559” โดยมีนักกฎหมาย นักสิทธิมนุษยชน และภาคประชาสังคม ร่วมแสดงความเห็นดังนี้
อังคณา นีละไพจิตร
คณะกรรมการสิทธิมนุษยชน (กสม.)
เห็นด้วยที่จะต้องปรับปรุง พ.ร.บ.ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 แต่หลักการสำคัญที่ ต้องดำรงอยู่คือการเคารพการแสดงความเห็นอย่างเป็นอิสระ ไม่กระทบผู้อื่น แต่กฎหมายนี้มีคำว่า ความมั่นคงของชาติ หลายจุด ทำให้เกิดการตีความอย่างไร้ขอบเขตได้
ทั้งยังมีถ้อยคำว่า ขัดต่อความสงบเรียบร้อย และศีลธรรมอันดีของประชาชน ก็กว้างขวางจนอาจกระทบต่อเสรีภาพของประชาชน ต้องอย่าลืมว่าข้อห่วงกังวลคือการใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่ ตัวอย่างล่าสุดเช่น อดีตนายตำรวจใหญ่มีภรรยาอีกคน บอกไม่ผิดกฎหมาย แต่ถามว่าผิดศีลธรรมหรือไม่ จึงต้องระวังการใช้ดุลพินิจ
คำถามคือ รัฐจะใช้กฎหมายนี้ให้มีความสมดุล ระหว่างความมั่นคงกับสิทธิเสรีภาพส่วนบุคคลได้อย่างไร โดยเฉพาะในแง่การใช้ดุลพินิจ ต้องใช้คุ้มครองประชาชน ไม่ใช่อำนาจรัฐ โดยมากเจ้าหน้าที่มักจะใช้ปฏิบัติการข่าวสาร (information operation) สร้างความเกลียดชังกัน ซึ่งพบมากในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้
สฤณี อาชวานันทกุล
เครือข่ายพลเมืองเน็ต
พ.ร.บ.คอมพ์ 2559 มีบางประเด็นที่ผู้ให้บริการควรกังวล มาตรา 15 ดูดีกว่าของเดิม มันเป็นทางออกให้สำหรับการกระทำความผิดมาตรา 14 ด้วยการให้รมว.ดีอี ออกประกาศกำหนดหลักเกณฑ์ ร่างประกาศเบื้องต้นมีแล้ว วางหลักแยกกลุ่มผู้ประกอบการ วางขั้นตอนการร้องเรียน แต่ข้อห่วงกังวลว่าการนำเอาเนื้อหาการแจ้งเรื่องละเมิดลิขสิทธิ์ของอเมริกา มาปรับใช้กับของไทย
ร่างประกาศกระทรวงของเราคือ ใครจะแจ้งก็ได้ ต่างจากของอเมริกาที่กำหนดให้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์เท่านั้น ผู้ที่ต้องเอาข้อมูลลงคือ ผู้ให้บริการต้องทำใน 3 วัน เสี่ยงจะกระทบต่อผู้ประกอบการเองว่าจะรับความเสี่ยงได้แค่ไหน ต้นทุนการจัดการรับเรื่องร้องเรียนจะสูงขึ้นมาก โดยเฉพาะผู้ประกอบการขนาดเล็ก หากเกิดการฟ้องร้อง ต้องไปศาลต้องมีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมอีก ทั้งยังนำไปสู่ผลกระทบทางสังคม เรื่องการเซ็นเซอร์ตัวเอง
มาตรา 20 ต้องติดตาม ร่างประกาศกระทรวงดีอี มีข้อกำหนดให้จัดตั้งศูนย์กลางสำหรับการระงับการแพร่หลายหรือลบข้อมูล โดยมอบอำนาจให้เจ้าหน้าที่ดำเนินการเอง ผ่านข้อมูลของผู้ให้บริการ กลายเป็นความกังวล นอกจากเจ้าหน้าที่จะมีอำนาจประสานงานเองแล้ว ยังดำเนินการเองได้ เปิดช่องให้เจ้าหน้าที่ใช้เทคนิคใดที่ทำให้ปิดกั้นและลบได้สำเร็จ ก็น่าสังสัยว่ามันคืออะไร สวนทางกับผู้ให้บริการสังคมออนไลน์ ที่นับวันจะยิ่งยกระดับความปลอดภัยป้องกันผู้ใช้ให้ดีขึ้นทุกวัน
อยากให้ช่วยติดตามร่างประกาศกระทรวงดีอีทั้ง 5 ฉบับต่อไป ตลอดจนกฎหมายชุดเศรษฐกิจดิจิทัลที่จะทยอยเข้า สู่การพิจารณาของสนช. คือ กฎหมายความมั่นคงไซเบอร์ และกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ในต้นปีหน้า
ฐิติรัตน์ ทิพย์สัมฤทธิ์กุล
นิติศาสตร์ ม.ธรรมศาสตร์
เข้าใจเจตนาดีจากคำอธิบายของเจ้าหน้าที่ โดยเฉพาะมาตรา 14 แต่คำว่า บิดเบือน อาจจะถูกใช้ฟ้องเพื่อขู่ ปิดปากการเคลื่อนไหวของนักสิทธิมนุษยชน นักกิจกรรมและนักอนุรักษ์
วิธีการที่เจ้าหน้าที่หวังจะสร้างสมดุลของกฎหมายฉบับนี้ คือกำหนดให้มีคณะกรรมการชุดหนึ่ง 9 คน แต่สุดท้ายแล้ว ดุลพินิจจะถูกตัดสินโดยเสียงข้างมาก ตัวแทนด้านสิทธิที่เข้าไปร่วมก็จะไม่มีผลยับยั้งอยู่ดี การบังคับใช้กฎหมายอาจไปไกลกว่าเจตนาของผู้ร่าง เหมือนฉบับเดิม 2550 ที่เราใช้กัน
หากกฎหมายตีกรอบไว้กว้างจนบังคับใช้ไม่ได้ มันจะกระทบต่อความศักดิ์สิทธิ์ของกฎหมายเอง เช่น ศาลบอกว่าต้องลบข้อมูลที่ถูกชี้ว่าเป็นเท็จ ถามว่าทุกคนจะลบ ได้หมดจริงหรือไม่ ทั้งยังขัดขวางการเจริญเติบโตทางวิจารณญาณของคนในสังคมเอง มันเป็นโอกาสดีที่เราจะสร้างบรรทัดฐานการไม่ยอมรับสิ่งเหล่านี้ โดยไม่ต้องใช้กฎหมายเลย กฎหมายหากจะเขียนละเมิดสิทธิ ต้องเขียนให้ชัดเจน ระบุเห็นผลให้ชัดว่า เพราะอะไร
ยิ่งชีพ อัชฌานนท์
โครงการอินเตอร์เน็ตกฎหมาย เพื่อประชาชน หรือไอลอว์
เดิมมาตรา 14 (1) ของพ.ร.บ.คอมพ์ จะผิดต่อเมื่อเป็นเท็จ คล้ายกับมาตรา 326 ของประมวลกฎหมายอาญา ความผิดฐานหมิ่นประมาทที่จะเชื่อมโยงเกี่ยวข้องกับบุคคลที่ 3 มีข้อยกเว้นหากติชมโดยสุจริต แต่กฎหมายคอมพิวเตอร์ ยอมความไม่ได้เหมือนกฎหมายอาญา แม้คู่ความจะตกลงกันได้ ที่ผ่านมามาตรา 14 (1) มักถูกใช้ฟ้องปิดปากการวิจารณ์ ควบคู่กฎหมายหมิ่นประมาท ในประเด็นที่รัฐไม่อยากฟัง โดยเฉพาะประเด็นการต่อโรงไฟฟ้าถ่านหิน การละเมิดสิทธิแรงงานข้ามชาติ จนหลายคนถูกตัดสินจำคุก
ร่างปัจจุบัน มาตรา 14 ได้รับการแก้ไขแล้ว มีส่วนดีขึ้นคือ ลดโทษลงมา ให้ยอมความได้ มีการเพิ่มคำว่าโดยทุจริตหรือหลอกลวงขึ้นมา ทำให้ค่อนข้างชัดเจนว่าเป็นเรื่องของทรัพย์สินมากกว่าปิดปาก แต่มีการเพิ่มคำว่า “บิดเบือน” มันทำให้กฎหมายนี้อาจกลับมาถูกตีความเกี่ยวกับการแสดงความคิดเห็นอีก ใช้ตีความว่าอะไรที่วิจารณ์ว่าภาครัฐทำไม่ดี อาจถูกตีความว่าบิดเบือนได้ นำไปสู่การฟ้องปิดปากคนที่ไม่เห็นด้วย การต้านเหมือง ต้านเขื่อน ต้านโรงไฟฟ้า
จุดที่เล่นลิเกคือ กำหนดว่ามาตรานี้ไม่ใช่ความผิดฐานหมิ่นประมาท ซึ่งเขียนแล้วไม่มีผล ไม่ต่างจากเดิม เข้าใจ ผู้ร่างต้องการแสดงความตั้งใจรับฟังข้อเรียกร้อง แต่มันสะท้อนว่าไม่ได้จริงใจการใช้มาตรานี้สำหรับการฟ้องปิดปาก มาตรา 14 ยังฟ้องร่วมกับกฎหมายอาญาฐานร่วมความผิดหมิ่นประมาทได้อยู่ดี ขึ้นอยู่กับศาลจะตีความ แต่ก็อาจมีผลให้ศาลทบทวนพิจารณามากขึ้น
มาตรา 14 (2) มีคำว่า ความปลอดภัยสาธารณะ ความมั่นคงทางเศรษฐกิจของประเทศ โครงสร้างพื้นฐาน ใช้ถ้อยคำ ขยายให้กว้างขึ้นในทางเศรษฐกิจและสังคม โพสต์อะไรก็ต้องระวังขึ้น แสดงความคิดเห็นเรื่องหุ้นอาจผิดมาตรานี้ได้
ยืนยันว่า 360,000 เสียงที่คัดค้านจะไม่สูญเปล่า การให้พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกฯ และหัวหน้าคสช.ใช้มาตรา 44 เซ็นยกเลิก มันไม่ได้ช่วยสร้างสรรค์อะไรได้ หลังจากนี้เราต้องมาดูว่า มันจะบังคับใช้อย่างไร นาทีนี้ เรามีโอกาสยื่นให้ศาลรัฐธรรมนูญตีความได้ เราขอดูการบังคับใช้ก่อนแล้วจึงค่อยยื่นศาล เพราะหากชี้มาว่าไม่ขัดรัฐธรรมนูญก็จะจบเลย
อรพิณ ยิ่งยงพัฒนา
สมาคมเครือข่ายผู้สื่อข่าวในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (SEAPA)
ไทยนำเทรนด์ของภูมิภาคนี้พอสมควร ประเทศเพื่อนบ้านเพิ่งมีกฎหมายลักษณะนี้ เมื่อ 4-5 ปีที่ผ่านมา เดิมสิทธิการแสดงความคิดและเสรีภาพของเรามีความเบ่งบานมากกว่านี้ แต่ระยะหลังอันดับเราเริ่มตกลง ต่างจาก เพื่อนบ้านที่ต้นทุนเรื่องเหล่านี้ เริ่มจากติดลบ แต่ก็ค่อยๆ ขยับขึ้นมา
แต่ละครั้งที่เรามี พ.ร.บ.คอมพ์ จะเกิดช่วงหลังรัฐประหาร สื่อที่เคยถูกปฏิรูปช่วงปี 2535-40 ไปยืนเคียงข้างกับประชาชนส่วนใหญ่ แต่ปัจจุบันสมาคมสื่อเริ่มจะพึงพอใจกับกฎหมายฉบับนี้ไปแล้ว ต่างจากผู้ใช้อินเตอร์เน็ตที่รู้สึกว่ามันมีปัญหา
อยากเน้นย้ำมาตรา 14 คำว่า ข้อมูลเท็จ สามัญสำนึกตั้งคำถามว่ามันจำเป็นหรือไม่ที่กฎหมายต้องบังคับว่า ห้ามพูดเท็จ ห้ามโกหก เข้าใจว่ามันเป็นสิ่งไม่ดี แต่จำเป็นต้องมีกลไกทางกฎหมายมาบังคับ หรือลงโทษหรือไม่ กฎหมายประเทศเพื่อนบ้านลักษณะนี้ จะเน้นเฝ้าระวังก่อการร้าย มีลาวและเวียดนามที่คล้ายกับไทย เช่น ของลาว ใช้คำว่า ไม่เป็นจริง หลายประเทศในภูมิภาคมีกฎหมายตรวจตราการสื่อสารออนไลน์
ข้อสังเกตคือกฎหมายจะถูกนำไปใช้ปิดปากคำวิจารณ์เจ้าหน้าที่รัฐ กระทบต่อการนำเสนอข่าวของสื่อ เช่น บทความบีบีซีไทย มีหลายคนแชร์ แต่มีไผ่ ดาวดิน ถูกจับ โดยการใช้พ.ร.บ.คอมพ์ ที่น่าสงสัยคือ เขาไม่ได้เขียนแต่กลับถูกดำเนินคดี ล่าสุดถูกเพิกถอนสิทธิประกันตัว บรรยากาศแบบนี้จะนำไปสู่การเซ็นเซอร์ตัวเอง (Self Censorship)
