คอลัมน์ รายงานพิเศษ
หมายเหตุ : สัมภาษณ์พิเศษ ศ.ดร.สุรชาติ บำรุงสุข อาจารย์ประจำภาควิชาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นักวิชาการด้านความมั่นคง และยุทธศาสตร์ทางการทหาร
จับกระแสการเมืองไทยช่วงโค้งสุดท้ายโรดแม็ปคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ก่อนการเลือกตั้งปี 2560 ภายใต้รัฐธรรมนูญฉบับปี 2559 พร้อมประเมินบริบทโลกที่อาจส่งผลต่อประเทศไทย ทั้งด้านความมั่นคง การเมือง และเศรษฐกิจ
โค้งสุดท้ายโรดแม็ปคสช.ก่อนมี เลือกตั้ง การเมืองไทยปี 2560 จะเดินไปทิศทางไหน
ปีนี้ต้องใช้คำว่าจะเป็นปีหัวเลี้ยวหัวต่อใหญ่ แต่จะเป็นโค้งสุดท้ายของคสช. หรือไม่ ไม่กล้าฟันธง
ปีนี้จะเห็นความเข้มข้นของการต่อสู้ทางการเมืองระหว่าง คสช. กับบรรดาพรรคการเมือง เนื่องจากปีนี้รัฐธรรมนูญเป็นรูปเป็นร่างแล้ว แม้ยังไม่เห็นชัด แต่สาระที่เริ่มเปิดตัวออกมา คิดว่ารัฐธรรมนูญกำลังสร้างกติกาที่เข้มงวดมากเกินไปสำหรับกติกาในระบบเปิด
ไม่แน่ใจว่า ความเข้มงวดของมาตรการทางกฎหมายในรัฐธรรมนูญ จะมีประเทศไหนมีอย่างนี้บ้างนอกจากในประเทศไทย การสร้างกติกาที่เข้มงวดจนเกินความเป็นจริงนั้น มันจะกลายเป็นเหมือน ?เดดล็อก? ในตัวของมันเอง เมื่อมีปัญหามันจะทำอะไรไม่ได้เลย
ทำนองเดียวกันมันหมายถึงผู้ร่าง อาจจะจงใจให้เกิดทางตันอย่างนี้ในอนาคตหรือไม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ถ้ารัฐธรรมนูญเป็นอย่างที่เราเห็น รัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งจะไม่มีความหมาย
มันมีอำนาจที่ถูกร่างให้เป็นเหมือนอำนาจนอกระบบซ้อนเข้าไปอยู่ในระบบรัฐสภา เช่น ส.ว.สรรหา 250 คน ด้วยตัวแบบนี้ ไม่ว่า คสช.จะตั้งพรรคหรือไม่ตั้งพรรค คสช.มี ฐานเสียงอยู่แล้ว 250 เสียงในสภา ซึ่งจะทำให้การเมืองมีปัญหาแน่ๆ
อีกเงื่อนไขคือ ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี เท่ากับ 5 รัฐบาลเลือกตั้ง จะทำให้ทิศทางในอนาคตของพรรคการเมืองมีปัญหา
แม้ว่ารัฐบาล คสช. พยายามเสนอว่า ในกฎหมายลูกอยากให้พรรคการเมืองมีส่วนร่วม ก็ไม่แน่ใจว่า ในการมีส่วนร่วมทางการเมืองปีหน้า จะเป็นเพียงอาการเปิดเวที แต่คำตอบมันสำเร็จรูปไปหมดแล้ว เปิดเวทีเป็นเพียงพิธีกรรม สร้างภาพลักษณ์ทางการเมือง มากกว่าสาระที่จะมาเปลี่ยนแปลงได้
ปีนี้จะเป็นปีแห่งความเข้มข้นทางความคิด ด้วยทิศทางอย่างนี้ จะไม่มีพรรคการเมืองไหน ที่มีประสบการณ์ผ่านการลงเลือกตั้งมาแล้ว จะรับได้กับกติกาที่เกิดขึ้น ยกเว้นกลุ่มบางกลุ่มที่อยากตั้งพรรคการเมือง แล้วเชื่อว่ากติกาแบบนี้ ไม่มีอะไรที่เป็นปัญหา
2560 เป็นปีที่น่าติดตาม เราไม่รู้ว่า การต่อสู้ทางความคิดจะเข้มข้นมากน้อยเพียงใด จะเปลี่ยนแปลงอะไรมากน้อยเพียงใดได้ในอนาคต สำหรับการต่อสู้แบบอื่นคงทำอะไรไม่ได้ หากจะพูดแบบทำนาย เราคงเปลี่ยนอะไรไม่ได้เลย เพราะทุกอย่างถูกล็อกไว้หมด ด้วยการเขียนรัฐธรรมนูญที่เข้มงวดอย่างที่ไม่เคยเป็นมา
หลังการเลือกตั้งจะได้รัฐบาลสืบทอดอำนาจจากคสช. ไม่ใช่รัฐบาลพลเรือน
แนวโน้มที่จะเห็นอย่างหนึ่งคือ คสช.กับคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ (กรธ.) พยายามสร้างรัฐบาลในอนาคต ให้มีสภาพเหมือน “เป็ดง่อย” พูดง่ายๆ คือเป็นรัฐบาลก็ทำอะไรไม่ได้
เราเคยมีความหวังเล็กๆ ว่า หากไม่เลวร้ายเกินไป รัฐธรรมนูญฉบับนี้ จะย้อนรอยฉบับ 2521 ที่นำไปสู่การขึ้นสู่อำนาจของ พล.อ.เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ ของ พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ที่เรียกว่า ประชาธิปไตยครึ่งใบ
แต่กลัวว่า ในอนาคตจะหนักกว่า ไม่ใช่รัฐบาลประชาธิปไตยครึ่งใบ แต่จะเป็นเผด็จการครึ่งใบ ทิศทางการเมืองไทยจะเป็นกึ่งเผด็จการ
ถ้าจะบอกว่า คสช. ไม่สืบทอดอำนาจ คงง่ายเกินไปที่จะตอบอย่างนั้น
วันนี้สิ่งที่สังคมการเมืองไทยต้องตระหนักในความเป็นจริงคือ รัฐบาลถูกจัดตั้งไว้แล้ว โดยมีส.ว. 250 เสียงเป็นฐาน และมีกติกาของรัฐธรรมนูญเป็นข้อกำหนด คำถามใหญ่ในอนาคต เหลือเพียงแค่ ใครจะเป็นนายกฯเท่านั้นเอง
สิ่งที่ไม่รู้คือ ถ้าเป็นอย่างนี้การเมืองไทยจะไปอย่างไร ต่อไป
กรธ.กำลังทำบาปครั้งใหญ่ให้ประเทศไทย เพราะการร่างรัฐธรรมนูญที่เป็นข้อกำหนด โดยเชื่อว่า รัฐธรรมนูญจะล็อกทุกอย่างไว้ได้ ซึ่งมันเป็นทางตัน จะไม่มีทางออก นอกจากการนำไปสู่ความขัดแย้งใหญ่
ไม่มีประเทศไหนร่างรัฐธรรมนูญให้เป็นจุดตาย หรือทางตัน เหมือนที่กรธ.ไทยกำลังทำอยู่ มันนำไปสู่เงื่อนได้อย่างเดียวคือ ความขัดแย้ง เว้นแต่คสช.จะเชื่อว่า คสช.จะคุมได้ต่อ
ไทยผ่านความขัดแย้งมาหลายครั้ง จนน่าจะมีบทเรียนไม่ให้เกิดขึ้นอีก
ใช่ เรามีบทเรียน แต่ไม่เชื่อว่า คสช.กับกรธ.จะมีบทเรียนนี้หรือไม่ จนถึงวันนี้ ไม่รู้ว่า คสช.และกรธ.มองความขัดแย้งในสังคมไทยอย่างไร หรือทั้งหมดยังคงเชื่อว่า ใช้มาตรการที่เข้มงวดกับฝ่ายตรงข้าม เพื่อเปิดโอกาสให้ฝ่ายตัวเองมีอำนาจ ก็จัดการได้ทุกอย่าง
บวกกับส่วนตัวเชื่อว่า ปี 2560 เศรษฐกิจไทย ไม่สดใส เศรษฐกิจโลกมันเห็นพอสมควร ใครบอกว่า ปี 2559 เราแตะพื้นท้องน้ำ ผมไม่แน่ใจ กราฟของปี 2560 มันจะตกมากกว่าปี 2559 หรือไม่ ถ้าเป็นอย่างนั้น ปี 2560 เราจะเห็นปัญหาการเมือง กับปัญหาเศรษฐกิจ หนักกว่าปี 2559
การพูดอย่างนี้ ไม่ได้มองโลกในแง่ร้าย แต่คิดว่า เราเห็นจากปรากฏการณ์ของปี 2559 ใครทำธุรกิจแล้วไม่โกหกตัวเอง ตอบได้ดีว่า เศรษฐกิจไทยไม่ดี แย่ แต่ในภาวะที่เราดึงเศรษฐกิจไทยไม่ได้เลย ในขณะที่เศรษฐกิจประเทศเพื่อนบ้านขยับขึ้น มันตอบโจทย์อย่างหนึ่งคือ เศรษฐกิจไทยกำลังถูกทิ้งไว้ข้างหลัง จนแทบไม่เห็นปัจจัยบวก
ปีนี้ปัจจัยบวกที่จะมี คือการเลือกตั้ง แต่สิ่งที่ต้องตระหนักคือ การเลือกตั้งที่จะเกิด เป็นการเลือกตั้งที่ถูกควบคุมโดยมาตรการทางกฎหมายและรัฐธรรมนูญ ที่เห็นคำตอบชัดว่า รัฐบาลหลังการเลือกตั้งเป็นอะไร
ถ้าเป็นอย่างนี้ การเลือกตั้งภายใต้กรอบรัฐธรรมนูญที่เข้มงวดอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน ปัจจัยบวกจากการเลือกตั้ง อาจไม่ใช่ปัจจัยบวก ที่จะนำมาซึ่งการลงทุนของต่างประเทศ เรามักจะพูดว่า ต่างประเทศอยากเห็นความมั่นคงและเสถียรภาพทางการเมือง
แต่สิ่งที่กำลังจะเห็น การเลือกตั้งอาจเป็นอะไรที่ไม่เป็นหลักประกัน เพราะกติกาตามรัฐธรรมนูญ มันตอบด้วยตัวของมันเองว่า กำลังจะสร้างปัญหาในอนาคต
บริบทความมั่นคงและการเมืองโลก จะส่งผล กระทบต่อไทยในมิติใดบ้าง
บริบทโลกจะเป็นโจทย์ใหญ่ ปี 2559 ต่อปี 2560 เราเห็นการเปลี่ยนแปลงของทิศทางการเมืองโลกแน่ๆ ทิศทางการเมืองโลกต้องยอมรับว่า เป็นการเมืองแบบขวา แต่กระแสขวาการเมืองโลกชุดนี้ ไม่ได้เหมือนขวาที่พูดกันในสังคมไทย เขาเป็นขวาแบบประชานิยมปีกขวา
ฉะนั้นกระแสประชานิยมปีกขวาที่กำลังขับเคลื่อน ไม่ว่าจะเป็น เบร็กซิต ประชามติการออกจากสหภาพยุโรปของประเทศอังกฤษ ไม่ว่าจะเป็นชัยชนะของ โดนัลด์ ทรัมป์ ในสหรัฐ ตลอดจนชัยชนะของพรรค การเมืองปีกขวาในยุโรปที่กำลังเห็นมากขึ้น
การเมืองโลกจะเปลี่ยนชุดใหญ่ เมื่อเราเห็นทิศทางรัฐบาลใหม่ของสหรัฐ ก่อนปีใหม่เริ่มเห็นตัวบุคคล และทิศทางบางอย่าง แต่หลังจากการสาบานตัวในวันที่ 20 ม.ค.2560 จะเห็นรูปร่างหน้าตาครม.ของทำเนียบขาวเต็มตัว
สิ่งหนึ่งที่ต้องตามดูคือนโยบายใหม่ของสหรัฐ จะนำมาสู่ความขัดแย้งระหว่างสหรัฐกับจีนหรือไม่ วันนี้เริ่มเห็น เค้าลาง จากการพูดคุยระหว่างว่าที่ผู้นำทำเนียบขาวกับประธานาธิบดีไต้หวัน ทำให้จีนแสดงท่าทีชัดว่าไม่พอใจ การเมืองโลกปีหน้าจะเต็มไปด้วยความละเอียดอ่อน อ่อนไหวกับปัญหามากขึ้น
จึงเป็นโจทย์ที่ว่า กระแสประชานิยมปีกขวา ที่พาการเมืองโลกไป จะสร้างปัญหาอะไร แต่อย่างน้อยตรงรอยต่อนี้ก็เริ่มเห็น ถ้าความขัดแย้งระหว่างสหรัฐกับจีนหวนกลับมาเป็นปัญหา โจทย์นี้จะเป็นโจทย์ใหญ่ในเอเชีย และกับประเทศไทย
เพราะวันนี้รัฐบาลทหารมีท่าทีที่ชัดเจนในการเข้าไปใกล้ชิดกับจีนมากขึ้น การเดินทางเยือนของผู้นำคสช.หลังการรัฐประหาร เป็นคำตอบชัดว่า ให้ความใกล้ชิดจีนมากกว่าตะวันตก หรือถ้าจะคิดอีกแบบหนึ่งคือ รัฐประหารของคสช.กำลังเปลี่ยนค่ายทางการเมือง เปลี่ยนจุดยืนของประเทศไทย ที่เคยยืนกับตะวันตกไปยืนกับจีน นี่จะเป็นโจทย์ใหญ่ในอนาคต
ขณะเดียวกันได้เห็นทิศทางของก่อการร้ายและสงคราม ปัจจัยพวกนี้จะเป็นประเด็นคู่ขนาน ไม่มีใครตอบได้ว่าปี 2560 การก่อการร้ายจะลดลงหรือไม่ แต่ที่กังวลคือ การก่อการร้ายจะขยายตัวเนื่องจากการถูกปิดล้อมของรัฐอิสลามในอิรักภาคเหนือ
ถ้าบรรดานักรบกลุ่มไอเอส แตกออกไป ก็เป็นความกังวลว่า จะแตกไปยังยุโรป ไปสู่ประเทศแถบเอเชียบางส่วน รวมถึงแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หรือไม่ อันนี้เป็นโจทย์ที่คงต้องตามดู
สำหรับประเทศไทย บทบาทของปีกซ้ายและปีกขวาควรอยู่ตรงไหนเพื่อเปลี่ยนผ่านสู่ระบอบประชาธิปไตย
ภาพใหญ่ เราเห็นตัวแบบ ทรัมป์ ตัวแบบ เบร็กซิต ตัวแบบ ชัยชนะของพรรคปีกขวาในยุโรป หรือหากไม่ชนะก็ได้เสียงทางการเมืองมากขึ้น โจทย์การชนะของฝ่ายขวาในยุโรป เริ่มตอกย้ำว่า ปีกซ้ายต้องคิดใหม่
สำหรับโจทย์ประเทศไทยแม้ยังไปไม่ถึง แต่ปีกซ้ายสายกลาง กับปีกขวาก้าวหน้า ที่มีอะไรบางอย่างที่ทับซ้อนกัน วันนี้ต้องคุยกัน ต้องคิดเรื่องประชาธิปไตยใหม่ แต่เวทีแบบนี้เปิดไม่ได้ เพราะอยู่ภายใต้เงื่อนไขของรัฐบาลทหาร เวทีการเมือง จะเปิดได้เมื่อการเลือกตั้งจะมาถึง
หากไม่ได้ขยับตัวทางการเคลื่อนไหว การขยับตัวทางความคิดก็จะมีปัญหา แปลว่า สังคมไทย ถ้าอยู่กับสถานการณ์อย่างนี้ล้าหลังมาก เทียบกับตัวแบบยุโรปและสหรัฐ พรรคฝ่ายขวาชนะเลือกตั้งถ้าปรับตัวสู้ มันตอบโจทย์ได้อย่างเดียว ถ้าปีกอนุรักษนิยมไทยไม่ปรับตัว ก็อยู่ได้เพียงแค่กับอำนาจทหาร
ในทางทฤษฎีเรียกว่า เป็นระบอบการเมือง Hybrid หรือพันทาง เป็นลูกผสม มีรูปลักษณ์ของประชาธิปไตยให้เห็น เช่น การเลือกตั้ง แต่อาจไม่ได้ตัดสินทั้งหมด เพราะมีกติกาใหญ่ที่คลุมการเลือกตั้งไว้ อนาคตประเทศจะอยู่กับระบบการเมืองแบบพันทางที่ค่อนไปทางเผด็จการ
การเปลี่ยนผ่านประชาธิปไตยเป็นความยุ่งยากของมันเอง กติกาที่ถูกร่างไม่ได้เอื้อให้เกิดการเปลี่ยนผ่าน แล้วมุ่งไปสู่อนาคต รัฐธรรมนูญถูกร่างเพื่อควบคุมการเปลี่ยนผ่าน คือ มีการเปลี่ยนผ่านแค่ตัวรูปแบบ แต่ในทางปฏิบัติรัฐบาลจะอยู่ภายใต้ยุทธศาสตร์ 20 ปี การเปลี่ยนผ่านมันเป็นปัญหาตัวเอง ใครเป็นนายกฯ เป็นรัฐบาล ก็ไม่มีอำนาจการบริหาร
เราจะเป็นเหมือนประเทศที่ตกยุคทางการเมือง อยู่ได้ด้วยระบอบการปกครองที่ไม่รองรับต่อปัญหาในอนาคต สิ่งที่เรากำลังจะเห็นคือ รูปลักษณ์การปกครองไม่ได้ต่างจากอดีต แต่จะหนักกว่าเก่า
อะไรจะเป็นความหวังให้ประชาชน ในระบอบการปกครองแบบนี้
ประชาชนต้องทำความเข้าใจที่จะเรียนรู้กับการเปลี่ยน แปลงทางการเมืองไทย ประชาชนไทยในกลุ่มอาชีพต่างๆ วันนี้ตื่นตัวเยอะ มีการเรียนรู้ทางการเมืองสูงกว่าในอดีตมาก ความหวังมีอยู่อย่างเดียวคือ การตื่นตัวของพี่น้องประชาชนทั้งในเมืองและในต่างจังหวัด ต้องดูว่าจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงในอนาคตได้มากน้อยเพียงไร
ปัจจัยบวกในอนาคต ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของประชาชนที่มีความตื่นตัวทางการเมือง
ท่ามกลางความเข้มข้นของการเมืองปีนี้ จะเป็นปัจจัยที่ช่วยยกระดับความรับรู้ของประชาชน วันนี้ต้องเชื่ออย่าง หนึ่งว่า ประชาชนไม่ใช่คนโง่ ทัศนะที่มองประชาชนโง่ ประชาชนไม่พร้อม นักเรียนรัฐศาสตร์รุ่นผมเคยได้ยิน แต่แล้วเราก็เห็นการเปลี่ยนแปลงในเหตุการณ์ 14 ตุลาฯ 16
สิ่งที่ผมยังมีความหวังอยู่ในใจคือ เมื่อประชาชนรับรู้มากขึ้น ตื่นตัวมากขึ้น ก็ทำให้เชื่อว่า การเปลี่ยนแปลงทางการเมืองจะเกิดขึ้นได้
ยังเชื่อว่า ในท้ายที่สุดอุโมงค์ประชาธิปไตยไทย ยังพอเห็นแสงสว่างอยู่บ้าง จะไม่ถูกก้อนหินใหญ่ของระบอบอำนาจนิยมปิดไว้ จนไม่มีแสงเลย พี่น้องประชาชนและคนกลุ่มต่างๆ ที่เชื่อประชาธิปไตยจะต้องช่วยกันออกแรงผลักก้อนหินนี้ไปให้ได้
อย่างน้อยเราเคยผลักกันมา 2 ครั้งแล้ว
ในปี 2516 และปี 2535
