คอลัมน์ รายงานพิเศษ : กรธ.ใช้ยาแรง-รื้อโครงสร้างกสม.

คอลัมน์ รายงานพิเศษ

ร่างพ.ร.บ.ว่าด้วยคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ หรือ กสม. ที่อยู่ระหว่างการพิจารณาของกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ (กรธ.)

แน่ชัดจากปากนายมีชัย ฤชุพันธุ์ ประธานกรธ. จะปรับแก้โครงสร้าง ที่มากรรมการ กสม. บทบาทหน้าที่

รวมถึงการกำหนดให้ กสม.ต้องพ้นจากหน้าที่ทั้งคณะหากจัดทำแผนรายงานล่วงหน้าไม่ทัน

องค์กรเอ็นจีโอ ภาคประชาสังคม และอดีตกสม. มองอย่างไร

สมชาย หอมลออ

นักสิทธิมนุษยชน

ปัญหาสำคัญของกสม.ที่ผ่านมาคือที่มา เนื่องจากตามหลักการปารีสนั้น กสม.ต้องประกอบด้วยบุคคลที่มีความหลากหลาย เชื่อมโยงกับภาคประชาสังคม

โดยเฉพาะภาคประชาสังคมที่เป็นปากเป็นเสียงเป็นตัวแทนให้กลุ่มคนที่เปราะบาง และกลุ่มคนชายขอบซึ่งมีอยู่จำนวนมาก และเป็นกลุ่มที่ถูกละเมิดสิทธิมนุษยชนมากที่สุด และควรเป็นกลุ่มที่ต้องได้รับการคุ้มครองมากที่สุด

ดังนั้น การได้มาของกสม.จึงเป็นเรื่องสำคัญ คณะกรรมการสรรหากสม.จึงมีความสำคัญมาก ควรมาจากตัวแทนของกลุ่มคนที่มีความเชื่อมโยงกับบุคคลที่กล่าวมาข้างต้น ดังนั้นจึงอยากให้กลับไปดูองค์ประกอบของคณะกรรมการสรรหา

และอาจกำหนดเพิ่มเติมที่มาของ กสม.โดยให้มีความหลากหลายทางเพศ หรือการมีส่วนร่วมของหญิงชายมากขึ้น เพื่อให้ได้ตัวแทนที่มีความรู้ เป็นที่ประจักษ์ของกลุ่มคนที่ถูกละเมิดสิทธิ

แต่ที่ผ่านมา กสม.ส่วนใหญ่จะมาจากอดีตข้าราชการ ขณะที่ กสม.มีหน้าที่ติดตามการทำงานของหน่วยงานภาครัฐให้เป็นไปตามหลักพันธกรณีหลักสิทธิมนุษยชน แต่เมื่อ กสม.มาจากอดีตข้าราชการอาจไม่เข้าใจหลักการตรวจสอบเท่าที่ควร

จะเห็นว่ากสม. ชุดที่หนึ่งเข้าข่ายหลักการปารีสอย่างชัดเจน ส่วนชุดที่สองและ สามนั้นการปฏิบัติหน้าที่ส่วนใหญ่ไม่ได้แสดงบทบาทมากเท่าที่ควร โดยเฉพาะในการปกป้องสิทธิ รวมทั้งไม่มีความยึดโยงและเข้าใจกลุ่มบุคคลที่ถูกละเมิดสิทธิมนุษยชน ปัญหาของกสม.ในช่วงที่ผ่านมามีมากจนเราถูกลดระดับจากไอซีซี

ส่วนการร่างกฎหมายลูกกำหนดให้ กสม.ต้องพ้นจากตำแหน่งไปทั้งคณะหากจัดทำแผนรายงานล่วงหน้าไม่ได้นั้น ตรงนี้ไม่ใช่หลักการสำคัญเป็นเพียงแค่การปฏิบัติงาน หากจะกำหนดกันแบบนี้ควรนำไปใช้กับทุกหน่วยงานของภาครัฐ รวมไปถึงรัฐบาลด้วยกรณีรัฐบาลไม่สามารถดำเนินนโยบาย หรือแผนงานต่างๆ ได้สำเร็จ

ส่วนตัวเห็นว่าทุกหน่วยงานจะมีตัวกำหนดหรือตัวชี้วัดการทำงานอยู่แล้ว หากทำงานได้ไม่ตรงตามแผน ไม่บรรลุวัตถุประสงค์ ย่อมจะเกิดผลเสียกับหน่วยงานนั้นๆ โดยตรง รวมไปถึงกสม.ด้วย จึงไม่เข้าใจว่าทำไมต้องกำหนดหลักเกณฑ์แบบนี้เอาไว้ด้วย ถ้าอย่างนั้นทั้งรัฐบาลรวมทั้งสภา ควรต้องใช้หลักเกณฑ์เดียวกันให้หมด

ในส่วนหน้าที่ของกสม. จำเป็นต้องนำเสนอข้อเท็จจริงอยู่แล้ว รวมทั้งมีหน้าที่ตรวจสอบการทำงานของภาครัฐว่ามีการละเมิดสิทธิมนุษยชนหรือไม่ ซึ่งในการตรวจสอบต้องมีความเป็นอิสระทั้งจากหน่วยงานรวมทั้งงบประมาณด้วย

รัฐบาลจะมากะเกณฑ์หรือครอบงำการทำหน้าที่ไม่ได้ หากการทำงานของกสม.ขาดความอิสระ ก็เป็นเรื่องน่าวิตกกังวลว่าสถานภาพของ กสม.ในไอซีซีจะไม่มีเหลือ

สุรพงษ์ กองจันทึก

ประธานมูลนิธิผสานวัฒนธรรม

10 ปีที่ผ่านมาพบว่าอำนาจของ กสม.มีน้อยมาก เพียงเสนอความคิดเห็นให้กับรัฐบาลและหน่วยงานของรัฐให้รับทราบเท่านั้น ไม่มีอำนาจลงโทษผู้ที่ไม่ปฏิบัติตามความเห็นนั้น อีกทั้งกลไกการบริหาร กสม.ยังเป็นรูปแบบของข้าราชการมากเกินไป ไม่ได้คิดแบบองค์กรอิสระที่มีอำนาจตรวจสอบหน่วยงานของรัฐ

ที่สำคัญปัญหาที่พบคือการได้มาของ กสม.ซึ่งดึงคนที่อยู่ในกระบวนการยุติธรรมมาเป็นผู้สรรหา กสม. ซึ่งที่จริงแล้วควรให้ทุกๆ ภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมในการสรรหา กสม. เพื่อให้การทำงานของ กสม.เป็นอิสระอย่างแท้จริง

กระบวนการยุติธรรมไม่ควรยุ่งเกี่ยวกับการคัดเลือก กสม. เพราะบรรดาตุลาการควรเป็นอิสระไม่ก้าวก่ายกับฝ่ายบริหาร และอยากให้กระบวนการสรรหากลับไปสู่หลักการเหมือนเมื่อตอนรัฐธรรมนูญปี 2540 ที่หลายภาคส่วนได้เข้ามามีส่วนร่วมในการสรรหา กสม.

และอยากเสนอให้มีสื่อมวลชน และนักกฎหมาย ทนายความจากสภาทนายความ เข้าร่วมเป็นกรรมการสรรหา กสม. เพราะหลายประเทศให้สื่อมวลชนและนักกฎหมาย เข้าไปเป็น กสม.เนื่องจากความเชี่ยวชาญ และได้คลุกคลีกับการทำงานด้านสิทธิมนุษยชน แต่ประเทศไทยเพียงแค่ให้ 2 กลุ่มนี้เข้าไปมีส่วนร่วมสรรหาก็น่าจะเป็นเรื่องที่ดีและได้มุมมองในการสรรหาเพิ่มขึ้น

ทุกคนควรมีสิทธิสมัครเข้ามาเป็น กสม.ได้หมด แต่กรรมการสรรหาต้องพิจารณาบุคคลที่มีผลงานด้านสิทธิมนุษยชนอย่างเด่นชัด ที่ผ่านมากรรมการสรรหาไม่มีความรู้ด้านนี้อย่างจริงจัง ทำให้ กสม.บางคนที่เป็นอดีตข้าราชการเข้ามาปกป้องหน่วยงานของตนเอง มากกว่าจะปกป้องสิทธิมนุษยชนของประชาชน

อยากเสนอคือให้เพิ่มอำนาจ กสม.ต้องสามารถบังคับให้หน่วยงานที่ กสม.ให้ข้อเสนอแนะปฏิบัติตาม จากการศึกษาร่างกฎหมายลูกเห็นว่าหากเชิญหน่วยงานของรัฐมาชี้แจงข้อมูลแล้วไม่มาก็จะไม่มีความผิดอะไร แต่หากเชิญประชาชนมาแล้วไม่มาจะต้องมีความผิดนั้น ไม่เป็นธรรมและเป็นการเลือกปฏิบัติ 2 มาตรฐาน กรธ.ต้องปรับให้มีความผิดเหมือนกัน

กสม.ต้องสามารถเสนอความเห็นในกระบวนการยุติธรรม รวมทั้งฟ้องร้องแทนชาวบ้านต่อศาลปกครองและศาลรัฐธรรมนูญได้ เพื่อนำไปสู่การแก้ไขกฎหมายไม่ให้เกิดการละเมิดสิทธิมนุษยชน และรัฐธรรมนูญใหม่จะคุ้มครองสิทธิมนุษยชนของประชาชนทุกคนอย่างแท้จริง