คอลัมน์ รายงานพิเศษ : แนวโน้ม‘ไทย’เกิดรัฐประหารซ้อน

คอลัมน์ รายงานพิเศษ

จากกรณีเว็บไซต์วอชิงตันโพสต์รายงานบทวิเคราะห์เรื่อง “ประเทศใดที่มีความเป็นไปได้ที่จะเกิดการรัฐประหารขึ้นในปี 2560” ระบุไทยติดอยู่อันดับ 2 รองจากประเทศบุรุนดี ที่มีความเสี่ยงจะเกิดการรัฐประหารมากที่สุดในโลก เนื่องจากไทยยังคงมีการจำกัดสิทธิเสรีภาพของพลเรือน อีกทั้งจะมีการเลือกตั้งเกิดขึ้นในปี 2560 โดยเชื่อว่าการเลือกตั้งมักจะเพิ่มความเสี่ยงมากขึ้นที่ทำให้เกิดความพยายามก่อรัฐประหาร

นักวิชาการสะท้อนมุมมองและเหตุผลต่อโอกาสที่จะเกิดปฏิวัติซ้อนในไทย ดังนี้

พล.ท.พงศกร รอดชมภู

อดีตรองเลขาธิการ สภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.)

การรัฐประหารจะเกิดขึ้นเมื่อบริบทแวดล้อมสุกงอม โดยสูตรสำเร็จของสถานการณ์สุกงอมที่จะนำไปสู่การรัฐประหารคือ ผู้ที่อยู่ภายใต้ปกครองไม่ยอมให้ผู้ปกครองทำการปกครอง เนื่องมาจากสภาวะทางเศรษฐกิจและสังคม

สำหรับสถานการณ์ทางการเมืองไทยในขณะนี้ ผู้มีอำนาจยังรู้สึกปกครองได้เพราะเป็นรัฐบาลพิเศษ มีกองกำลังทางการทหารควบคุมอยู่ข้างหลัง

ทว่าภาวะแวดล้อมทางเศรษฐกิจ ทีมเศรษฐกิจของรัฐบาลให้ข้อมูลต่อสังคมว่า ประเทศไทยมีเงินคงคลังสำรองอยู่จำนวนมาก หากคิดกลับนี่คือสิ่งที่ต้องระมัดระวัง เพราะการที่รัฐบาลยังถือเงินอยู่จำนวนมากสะท้อนว่าเงินเหล่านั้นไม่ได้กระจายเข้าสู่สังคม เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจให้เกิดการจับจ่ายใช้สอย ตัวอย่างที่สะท้อนออกมาคือการชะลอตัวของภาคอสังหาริมทรัพย์ และการลงทุน ที่รัฐบาลออกมาตรการให้สิทธิพิเศษจำนวนมากเพื่อกระตุ้น แต่เม็ดเงินก็ยังไม่เข้ามาตามที่คาดหวัง กลายเป็นภาวะเงินฝืด

สาเหตุที่ประชาชนและนักลงทุนไม่ใช้เงิน เนื่องจากรอการเปลี่ยน แปลงทางการเมืองกลับเข้าสู่สถานการณ์ปกติ ซึ่งนั่นก็คือการเลือกตั้งตามโรดแม็ป ที่น้ำเสียงจากรัฐบาลเริ่มเปลี่ยนแปลงอีกครั้งว่าจะมีการเลือกตั้งก็ต่อเมื่อมีความพร้อม

ดังนั้น เมื่อประชาชนไม่ได้ตามที่คาดหวัง สถานการณ์มันก็ย้อนกลับไปที่สภาพทางการเมือง ซึ่งจะขยายวงกว้างและรุนแรงพอจนถึงระดับของการไม่ยอมรับการปกครอง จนเข้าสูตรสำเร็จสุกงอมของการรัฐประหารหรือไม่ ต้องติดตาม

แม้บทความของวอชิงตันโพสต์ จะมาจากใช้การคำนวณทางเศรษฐกิจ แต่ปัจจัยที่นำมาใช้แทนค่าทางตัวเลขก็มาจากสภาพแวดล้อมทางเศรษฐกิจและสังคมของแต่ละประเทศ คล้ายกับการประเมินสถานการณ์ความเป็นจริงด้วยบริบทแวดล้อมข้างต้น

เห็นด้วยกับพล.อ.ประวิตร วงษ์สุวรรณ รองนายกฯ และ รมว.กลาโหม ในแง่มุมว่ารัฐประหารจะไม่เกิดขึ้น หากสังคมเดินหน้าสู่การปรองดอง แต่ต้องนิยามความหมายของคำว่า ปรองดองก่อนว่ามันไม่ใช่หมายถึงการนำผู้มีส่วนได้เสียทางการเมืองทั้งหมดมาทำข้อตกลงร่วมกันเพื่อจัดสรรปรับดุลอำนาจกันใหม่ แต่มันควรแก้ไขตามหลักสากล มีคนกลางที่ทุกฝ่ายยอมรับมาพูดคุย แสวงหาข้อเท็จจริง นำไปสู่การขอโทษด้วยความสำนึกผิดจากทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง

สรุปคือ รัฐประหารมีโอกาสเกิดขึ้นได้เสมอเมื่อสถานการณ์สุกงอม และผู้มีอำนาจขั้วใหม่ประเมินแล้วว่าจะทำสำเร็จ ซึ่งบุคคลที่มีกำลังในที่นี้คือ ผบ.ทบ.

จากรัฐประหารในปี 2549 และ 2557 เราจะเห็นชัดว่า ผบ.ทบ.จะปฏิเสธถึงการยึดอำนาจก่อน 2 สัปดาห์ที่สถานการณ์จะเกิดขึ้น อีกทั้งแม้จะเป็นรัฐบาลที่มีความเข้มแข็งจากแรงหนุนของกองทัพ แต่ไม่ได้เป็นหลักประกันว่า การยึดอำนาจจะไม่เกิดขึ้นอีก ตัวอย่างจากสมัยรัฐบาลนายธานินทร์ กรัยวิเชียร สะท้อนชัดว่าสามารถเกิดการเปลี่ยนแปลงได้ทุกเมื่อ แม้จะมีทหารห่อหุ้มอยู่ก็ตาม

ยุทธพร อิสรชัย

คณะรัฐศาสตร์ ม.สุโขทัยธรรมาธิราช

ผมคิดว่ามีโอกาสค่อนข้างมากที่ประเทศไทยจะเกิดรัฐประหารในปี 2560 ตามที่วอชิงตันโพสต์รายงานบทวิเคราะห์ เพราะในสังคมไทยประชาธิปไตยยังไม่มีความเข้มแข็ง จึงมีความเป็นไปได้อยู่แล้วที่จะเกิดรัฐประหาร

นอกจากนี้กองทัพก็ยังไม่ได้ออกไปจากการเมืองไทย ตั้งแต่ปี 2490 มาจนถึงปัจจุบัน กองทัพมีบทบาทในการเมืองไทยมาตลอด ซึ่งที่ผ่านมามีทั้งรัฐบาลจากการเลือกตั้งกับรัฐบาลจากการรัฐประหาร สลับกันเข้ามาอย่างนี้ตลอด จึงเป็นภาพสะท้อนว่ากองทัพไม่ได้ออกไปจากการเมืองเลย

ดังนั้น โอกาสที่ทหารจะเข้ามาแทรกแซงทางการเมืองจึงมีความเป็นไปได้อยู่ตลอด ผนวกกับวัฒนธรรมองค์กรของกองทัพ ซึ่งมีระบบอาวุโส ระบบรุ่นและการสั่งการกองกำลังต่างๆ อีกทั้งกองทัพเป็นหน่วยงานที่มีกำลังอาวุธ ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลให้กองทัพเสี่ยงที่จะทำรัฐประหารได้อยู่ตลอด บวกกับประชาธิปไตยยังไม่มีความเข้มแข็งและหยั่งรากลึกในสังคมไทย จะมีคนส่วนหนึ่งที่พยายามสร้างความชอบธรรมเข้ามามีอำนาจของกองทัพ

ส่วนที่บทวิเคราะห์ระบุสาเหตุว่าในปี 2560 ที่ประเทศไทยจะมีการเลือกตั้งยิ่งมีความเสี่ยงจะเกิดรัฐประหารนั้น แน่นอนว่าการเลือกตั้งจะทำให้การรัฐประหารหายไป แต่ในทางกลับกัน การเลือกตั้งยิ่งสร้างความเสี่ยงให้เกิดรัฐประหาร เพราะกลุ่มมวลชนจะออกมาเคลื่อนไหวสนับสนุนพรรคการเมืองไม่ว่าฝั่งใดก็ตาม เช่น หากพรรคเพื่อไทยหรือพรรคประชาธิปัตย์ได้เป็นรัฐบาล กลุ่มที่ต่อต้านก็จะออกมาเคลื่อนไหว ซึ่งเป็นปัจจัยที่จะสร้างความชอบธรรมในการทำรัฐประหารของทหารอยู่แล้ว ตราบใดที่กองทัพยังมีบทบาททางการเมืองอยู่

ส่วนการเกิดรัฐประหารซ้อนในปี 2560 นั้นก็มีความเป็นไปได้ ซึ่งปัจจัยหลายอย่าง เช่น เรื่องการแต่งตั้งโยกย้ายตำแหน่งสำคัญที่คุมกำลัง เรื่องความเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจที่เป็นตัวขับเคลื่อนทางการเมืองที่สำคัญ เพราะหากเศรษฐกิจแย่มากๆ ประชาชนเกิดความไม่พอใจรัฐบาล อาจทำให้รัฐบาลเกิดความไม่ชอบธรรมขึ้น ก็มีโอกาสเกิดรัฐประหารได้

อย่างไรก็ตาม ที่ระบุว่าการทำรัฐประหารในประเทศไทยมีโอกาสสำเร็จมากว่าล้มเหลว หากดูสถิติก็เป็นเช่นนั้นและไม่ค่อยมีการต่อต้านจากประชาชน อีกทั้งในระยะหลังกองทัพพยายามปรับบทบาทให้เข้ากับยุคสมัยมากขึ้น สอดรับกับวัฒนธรรมของสังคมที่เปลี่ยนไป ซึ่งการรัฐประหารในบ้านเรามีแนวโน้มที่จะพัฒนามากกว่าประชาธิปไตย ที่สำคัญเรายังไม่สามารถสร้างประชาธิปไตยที่เข้มแข็งได้

พวงทอง ภวัครพันธุ์

คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

รายงานของวอชิงตันโพสต์สะท้อนว่าเขายังมองว่าหลังการรัฐประหารการเมืองไทยยังไม่มีความมั่นคงอะไรเลย ไม่มีปัจจัยใดๆ ที่จะทำให้การเมืองไทยมีเสถียรภาพ บวกกับสถิติที่ผ่านมาเวลาการเมืองไทยมีปัญหา วิธีแก้ปัญหาที่เรามักนำมาใช้คือการรัฐประหาร ซึ่งเขามองว่านี่คือแบบแผนและหลักปฏิบัติของชนชั้นนำในประเทศไทยที่ใช้แก้ปัญหาทางการเมือง พูดง่ายๆ ว่าแนวทางประชาธิปไตยไม่ใช่แบบแผนในการแก้ปัญหาของประเทศไทย ซึ่งเป็นสิ่งที่ต่างชาติมองเห็น

นอกจากนี้ต่างชาติยังเชื่อว่าหลังการเลือกตั้งประชาชนฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยกับชนชั้นนำและพวกที่ไม่ได้สนับสนุนการรัฐประหารซึ่งมีอยู่จำนวนมาก เช่น คนเสื้อแดงซึ่งพวกเขาถูกกดทับไว้ แต่เมื่อมีการเลือกตั้งการแสดงออกและการแสดงความคิดเห็นจะมีพื้นที่มากขึ้น อาจมีการท้าทายอำนาจชนชั้นนำเก่า อีกทั้งชนชั้นนำเก่าไม่สามารถสู้กับพลังของประชาชนที่มีพลังเป็นประชาธิปไตยได้ ในที่สุดจะเกิดการเผชิญหน้ากันอีก แต่ชนชั้นนำเก่ายังมีกองทัพเป็นเครื่องมือสำคัญที่จะยึดอำนาจกลับคืน มาอีก

ทั้งหมดนี้เป็นรูปแบบที่เกิดขึ้นในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา เลือกตั้งแล้วก็แพ้ ทำอะไรไม่ได้ก็รัฐประหาร เชื่อว่าวอชิงตันโพสต์คงวิเคราะห์จากบริบทและรูปแบบต่างๆ ที่เกิดขึ้นในไทย ตั้งแต่ปี 2549 เป็นต้นมา

ที่ระบุว่าการรัฐประหารในไทยมีโอกาสสำเร็จมากกว่าล้มเหลวนั้น มองว่าที่สำเร็จเพราะกองทัพ เนื่องจากมีความพยายามรวมศูนย์อำนาจภายในกองทัพ ดังนั้น หากยังไม่เห็นกลุ่มชนชั้นนำที่มีอำนาจอยู่ในกองทัพแตกกันอย่างจริงจัง เวลาเขาทำรัฐประหารก็จะประสบความสำเร็จ เพราะประชาชนคงไม่สามารถเอามือเปล่าไปสู้กับกองทัพได้ แต่การทำรัฐประหารสำเร็จไม่ได้หมายความว่าจะช่วยสร้างความมั่นคงทางการเมืองให้กับสังคมได้

ส่วนจะเกิดปฏิวัติซ้อนหรือไม่นั้น คงไม่สามารถประเมินหรือวิเคราะห์ได้ เพราะการทำรัฐประหารมักจะเกิดขึ้นในช่วงที่เราคาดไม่ถึงเสมอ หากจะเกิดขึ้นในปี 2560 อาจจะเป็นการปรับกำลังกันเองของชนชั้นนำทั่วไป ซึ่งไม่ได้ช่วยทำให้ประชาชนมีพลัง มากขึ้น

โกวิท วงศ์สุรวัฒน์

คณะสังคมศาสตร์ ม.เกษตรศาสตร์

มีความน่าสนใจ เพราะบทความของ วอชิงตันโพสต์นำเอาปัจจัยที่หลากหลายมาสร้างแบบจำลอง คำนวณประเมินผล ออกมาเป็นความน่าจะเป็นทางสถิติ ซึ่งส่วนตัวเชื่อในบท ความนี้ เพราะเกิดจากกระบวนการประเมินผลทางสถิติ จนสรุปออกมาเป็นความน่าจะเป็น อย่างกรณีบุรุนดี ก็ค่อนข้างโน้มเอียงเสี่ยงต่อการเกิดรัฐประหาร เพราะบริบทภายในประเทศตกอยู่ภายใต้แวดล้อมความขัดแย้งทางชาติพันธุ์ ระหว่างตุสซี่ กับฮูตู อันเป็นมรดกตกทอดมาจากยุคสมัยอาณานิคม เมื่อพ้นจากการครอบครองปัญหาเหล่านี้จึงส่ง ผลมา

สำหรับประเทศไทยถูกประเมินความเสี่ยงไว้ที่ 11 เปอร์เซ็นต์ จัดอยู่ในอันดับ 2 รองจากบุรุนดี ก็ไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะนับจากเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475 การรัฐประหารโดยกองทัพเกิดขึ้นมาตลอด กลายเป็นวัฒนธรรมทางการเมืองเฉพาะตัวของคนไทย ที่สามารถยอมรับและสนับสนุนต่อแนวทางนี้ ประกอบกับแง่มุมทางกฎหมาย ที่มีการวางกลไก สร้างสิทธิพิเศษให้ข้าราชการทหารเหนือกว่าข้าราชการพลเรือน กลายเป็นความชอบธรรมรับรองการกระทำต่างๆ ของกองทัพไว้

คำชี้แจงจากฝั่งรัฐบาลว่า การรัฐประหารจะเกิดขึ้นต่อเมื่อสถานการณ์สุกงอมนั้น ก็เป็นเรื่องปกติ แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่ามันเกิดการสร้างขึ้นมา เพื่ออำนวยสถานการณ์ให้เอื้อต่อการรัฐประหารก็ได้เช่นกัน ซึ่งคำอธิบายนี้เพื่อลดความน่าเชื่อถือในของบทความจากสำนักข่าวต่างประเทศ ว่าไม่ใช่เรื่องสถิติเพียงอย่างเดียว แต่ต้องตั้งคำถามว่าถ้าเป็นเช่นนั้นทำไมสังคมของเราถึงต้องเชื่อผลโพลมากขนาดนั้น

ขณะที่การตอบโต้ให้วอชิงตันโพสต์ไปวิเคราะห์สถานการณ์รัฐประหารในสหรัฐดีกว่านั้น มันคือสิ่งที่ไม่อาจเกิดขึ้นได้ ยิ่งนำมาเทียบกับประเทศไทยที่เป็นรัฐเดี่ยว แต่สหรัฐเป็นรัฐรวม รวม 50 ประเทศไว้เป็น 1 ประเทศ การรัฐประหารในพื้นที่ขนาดนั้นจึงไม่ใช่เรื่องง่าย อีกทั้งในรัฐธรรมนูญสหรัฐไม่เคยไว้ใจกองทัพบก กำหนดให้ทหารสังกัดกองทัพบกมาจาก อาสาสมัคร จะจัดตั้งกองกำลังได้ต่อเมื่อจำเป็น จนภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 จึงผ่อนปรนมากขึ้น

สังคมอเมริกันอาจมีโลกในจินตนาการอยู่บ้างถึงเรื่องนี้ แต่สำหรับไทยสิ่งเหล่านี้คือความจริงที่เกิดขึ้นอย่างคล่องแคล่ว

การรัฐประหารจะเกิดขึ้นได้หรือไม่นั้นสุดท้ายขึ้นกับกองทัพเอง การเปลี่ยนแปลงทางการเมือง จากการลุกฮือโดยประชาชนไม่เคยเกิดขึ้นจริงในประเทศไทย บทความดังกล่าวสังคมไทยจำเป็นต้องเรียนรู้ โดยเฉพาะคนกลุ่มหนึ่งที่ยังเชื่อว่าทุกวันนี้เราปกครองกันอยู่ภายใต้ระบอบประชาธิปไตย เต็มไปด้วยสิทธิเสรีภาพ ขณะที่ คสช.เขาไม่เคยอ้างว่าสิ่งที่เขาทำอยู่นั้นถูกต้อง แต่มันเกิดจากความจำเป็นบางอย่างที่ต้องเข้ามา