คอลัมน์ รายงานพิเศษ : เซฟตี้โซนกับการแก้ปัญหาไฟใต้

คอลัมน์ รายงานพิเศษ

ผลการเจรจาสันติสุขใต้ที่กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย เมื่อวันที่ 28 ก.พ. กลุ่มมาราปาตานีได้ออกแถลงการณ์ ระบุการพูดคุยมีข้อตกลงกำหนดพื้นที่ความปลอดภัยหรือเซฟตี้โซนใน 5 อำเภอ ของ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ คือ 1 อำเภอของปัตตานี, 2 อำเภอของยะลา และ 2 อำเภอของนราธิวาส

แต่ก็มีคำถามว่าเป็นพื้นที่เดียวกับที่ฝ่ายไทยเสนอพื้นที่นำร่องไปแล้วหรือไม่ และใช้หลักเกณฑ์อะไรพิจารณา

อีกทั้งการประกาศพื้นที่เซฟตี้โซนจะนำความสงบสุขให้เกิดขึ้นได้หรือไม่ หรือเป็นการเปิดช่องโหว่

อาทิตย์ ทองอินทร์

หัวหน้าภาควิชาสังคมศาสตร์ ม.รังสิต

ข้อตกลงเรื่องพื้นที่ความปลอดภัยใน 5 อำเภอ จากผลการพูดคุยสันติสุขเมื่อวันที่ 28 ก.พ. เหมือนหรือแตกต่างจากที่รัฐไทยเคยเสนอไว้หรือไม่นั้น โดยหลักคิดเหมือนเดิม คือรัฐไทยพูดตลอดว่าการกำหนดเซฟตี้โซนเพื่อทดสอบความ เชื่อมั่น

คำว่าความเชื่อมั่นมีความหมายจำกัดว่าหมายถึงศักยภาพของกลุ่มมาราปาตานีในการควบคุมและสั่งการกำลังที่ติดอาวุธว่ามีมากน้อยแค่ไหน ซึ่งเป็นประเด็นหลักที่พูดถึงตลอดเวลาที่มีการพูดถึงเรื่องเซฟตี้โซน

แต่ตามทฤษฎีจะเรียกว่าพื้นที่หยุดยิงชั่วคราว และกำหนดขอบเขตทางกายภาพเฉพาะเอาไว้ เช่น อดีตรัฐไทยเคยทดสอบการหยุดยิง 10 วัน ช่วงเดือนรอมฎอน แสดงให้เห็นว่าเวลาที่รัฐไทยนำเสนอเรื่องเซฟตี้โซนก็จะมาแนวนี้ตลอด ซึ่งเป็นการทดสอบความมั่นใจ

ส่วนหลักเกณฑ์การพิจารณาว่าพื้นที่ไหนที่ควรกำหนดเป็นเซฟตี้โซน ต้องใช้เกณฑ์หลายอย่างขึ้นอยู่กับคณะทำงานร่วมกันว่าตั้งเป้าหมายไว้อย่างไร อยากได้ผลลัพธ์อะไร

ถ้าอยากได้ความเชื่อมั่น การสร้างความมั่นใจ ก็คงเลือกพื้นที่ที่ง่าย หรือหากทดสอบศักยภาพว่าลดอาวุธได้จริงหรือไม่ก็ต้องเลือกพื้นที่ที่มีความรุนแรงเกิดขึ้นบ่อยครั้ง แต่ไม่ว่าต้องการผลลัพธ์อะไรตัวแปร ที่สะท้อนผลลัพธ์ที่ต้องไม่ลืมคือต้องเลือกพื้นที่ที่มีโครงสร้างประชากรทั้งมุสลิมและพุทธอยู่ร่วมกัน

การประกาศพื้นที่เซฟตี้โซนจะยิ่งมีความเสี่ยงที่จะเกิดความรุนแรงหรือไม่นั้น ส่วนตัวเห็นว่ามีอยู่ 2 ระดับที่ต่อเนื่องกัน คือ ระดับที่ 1 เวลาที่เขาตัดสินใจเลือกพื้นที่ได้แล้วจะประกาศให้สาธารณะรู้หรือไม่ว่ากำลังดำเนินการ

ส่วนระดับที่ 2 คือเมื่อเข้าสู่กระบวนการนี้แล้ว สิ่งที่เห็นมาตลอดเวลารัฐไทยพูดคุยเรื่องสันติสุขกับกลุ่มมาราปาตานี ก็มักจะเกิดเหตุการณ์ที่เป็นการส่งสัญญาณบางอย่างจากกลุ่มที่ไม่เห็นด้วยกับการเจรจา

ดังนั้น ก็ค่อนข้างมีความเสี่ยง ซึ่งความสุ่มเสี่ยงตรงนี้คงเกี่ยวพันกับข้อมูลที่กลุ่มมาราปาตานีเสนอมาว่ารัฐไทยต้องคุ้มครองตัวแทนของมาราปาตานี ในพื้นที่ที่กำหนดในการทำงานร่วมกัน ซึ่งจะช่วยลดเรื่องที่เขากังวลได้

ขณะเดียวกัน เมื่อกำหนดพื้นที่เซฟตี้โซนแล้ว แน่นอนว่าในเชิงทฤษฎีต้องพูดถึงเรื่องลดการใช้กฎหมายพิเศษในพื้นที่เซฟตี้โซนด้วย เพราะความรุนแรงที่ปรากฏมาตลอดมาจากแรงจูงใจทางการเมือง หากต้องการปิดการต่อสู้ด้วยอาวุธ ก็ต้องเปิดพื้นที่ทางการเมืองพอสมควร ซึ่งการลดความเข้มข้นทางกฎหมายก็เป็นเครื่องมือหนึ่งในการพูดคุยทางการเมือง

อย่างไรก็ตาม มองว่ารัฐไทยกำลังมาถูกทางที่ให้ภาคประชาสังคม เอ็นจีโอและซีเอชโอเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาในพื้นที่ เพราะคนเหล่านี้มีข้อมูลและมีความเข้มแข็งมาก

พล.ต.อ.จำรูญ เด่นอุดม

ที่ปรึกษามูลนิธิวัฒนธรรมอิสลามชายแดนใต้ ที่ปรึกษาสภาประชาสังคมชายแดนใต้

พื้นที่ปลอดภัยทั้ง 5 อำเภอ ที่มารา ปาตานีเสนอให้ทางการไทยพิจารณาเมื่อวันที่ 28 ก.พ.ที่ผ่านมาไม่ได้ระบุชัด แต่เท่าที่ถอดความได้ตามที่มาราปาตานีบอกใบ้ในถ้อยแถลงว่าพื้นที่ตามข้อเสนอมีความสำคัญ 3 ประการคือ

1.เป็นพื้นที่สู้รบรุนแรง 2.เป็นพื้นที่ติดภูเขา และ 3.เป็นพื้นที่ทางประวัติศาสตร์ จึงคาดว่าน่าจะมี อ.เจาะไอร้อง อ.บาเจาะ ของ จ.นราธิวาส, อ.บันนังสตา อ.ยะหา ของ จ.ยะลา และ อ.ยะรัง ของ จ.ปัตตานี

เดิมทางรัฐไทยเคยเสนอพื้นที่ปลอดภัย ไป 1 แห่ง คือ อ.เจาะไอร้อง นานมาแล้ว แต่สถานการณ์ตอนนี้รัฐบาลยังไม่มีการยืนยันทำข้อตกลงว่าจะยอมรับตาม ข้อเสนอของมาราปาตานีหรือไม่ ซึ่งต้องพิจารณาให้ดีโดยเฉพาะในแง่ยุทธศาสตร์ทางการทหาร

เพราะหากคิดรวมทั้ง 5 อำเภอ ตามข้อเสนอคิดเป็น 20 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนใต้ทั้งหมด หากตอบรับทั้ง 5 อำเภอย่อมหมายความว่ากองทัพต้องถอนทหารทั้งหมดออกมา เหลือเพียงตำรวจและอาสาสมัคร อาจนำไปสู่ผล กระทบตามมา หากกลุ่มก่อความไม่สงบไม่ทำตามเงื่อนไข จะกลายเป็นปัญหาทางยุทธศาสตร์ตามมา

แน่นอนการถอนทหารจากพื้นที่รัฐบาลสามารถดำเนินการอย่างเห็นได้ชัด แต่สำหรับกลุ่มก่อความไม่สงบเราไม่อาจทราบได้อย่างชัดเจนว่าการถอนกำลังเกิดขึ้นจริงหรือไม่ หากไม่พื้นที่ดังกล่าวอาจกลายเป็นพื้นที่ไม่ปลอดภัยจนกลายเป็นพื้นที่ปลดปล่อย

ซึ่งการชิงคืนพื้นที่สำคัญก็ไม่ใช่เรื่องง่าย เราเคยมีบทเรียนสำคัญจากการสู้รบกับคอมมิวนิสต์ที่ผ่านมา ตลอดจนความขัดแย้งระหว่างไทยพุทธกับไทยมุสลิม โรงเรียนและวัดอาจกลายเป็นพื้นที่ไม่ปลอดภัยและอาจทำให้เกิดความไม่พอใจโดยเฉพาะจากชาวไทยพุทธ

ส่วนตัวเห็นด้วยกับการผลักดัน ข้อเสนอพื้นที่ปลอดภัย จากทั้ง 2 ฝ่าย แต่มองว่าการกำหนดพื้นที่ควรมีเพียง 3 อำเภอ ใน 3 จังหวัด เพื่อให้เกิดความรอบคอบรัดกุมในทางยุทธศาสตร์

ในขณะเดียวกัน ระหว่างการพูดคุย การตรวจตราดูแลความปลอดภัยทางการก็ยังไม่สามารถปล่อยได้ ล่าสุด ช่วงเช้าวันที่ 2 มี.ค. ก็เกิดเหตุสังหารพลเรือน ครอบครัวของผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านรวม 4 ราย เราไม่อาจทราบได้ว่าเป็นฝีมือของฝ่ายไหน ใช่กลุ่มก่อความไม่สงบหรือไม่

ถ้าเป็นกลุ่มก่อความไม่สงบก็ต้องติดตามศักยภาพของมาราปาตานีที่ยืนยันว่าสามารถพูดคุยกับทั้ง 6 กลุ่มก่อความรุนแรงในพื้นที่ได้ว่าสามารถทำได้จริงหรือไม่ ซึ่งเรื่องนี้ต้องใช้เวลา

แต่ทั้งนี้เหตุดังกล่าวก็อาจเกิดขึ้นได้จากมือ ที่สามที่ได้ผลประโยชน์จากเหตุขัดแย้งรุนแรงชายแดนใต้ ที่ไม่เห็นด้วยกับการพูดคุยสันติภาพเพื่อนำไปสู่การยุติปัญหา เพราะกลุ่มคนเหล่านี้จะต้องเสียผลประโยชน์

จากนั้นเมื่อสามารถตกลงพื้นที่ปลอดภัย ร่วมกันได้แล้วตามข้อเสนอของมาราปาตานี อยากให้มีคณะกรรมการกลางคอยทำหน้าที่ประเมินผลว่า การดำเนินการของทั้ง 2 ฝ่ายเป็นไปตามข้อเสนอหรือไม่

เห็นด้วยที่ตัวบุคคลควรเป็นประชาชน ในพื้นที่ แต่อยากให้เพิ่มความหลากหลายทางชาติพันธุ์ของในพื้นที่ ควรมีทั้งไทยพุทธ ไทยมุสลิม และไทยจีน ส่วนภาคประชาสังคมอย่างกลุ่มเอ็นจีโอคงไม่ใช่ปัญหา เพราะในพื้นที่มีอยู่กว่า 400 องค์กร ภาครัฐเองก็มีตัวแทนอย่างปลัดอำเภอดูแลอยู่แล้ว

กติการ่วมกันของพื้นที่ปลอดภัยคือประเด็นสำคัญอีกประการที่ต้องร่วมกันร่าง ให้มีตัวชี้วัดสะท้อนชัดถึงการดำเนินการร่วมกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการถอนกองกำลังที่มีศักยภาพในการก่อความรุนแรงจากทั้ง 2 ฝ่าย

ประสิทธิ์ เมฆสุวรรณ

ประธานสภาประชาสังคมชายแดนใต้

ผลการเจรจาสันติสุขใต้ระหว่างตัวแทนรัฐบาลไทยและกลุ่มมาราปาตานี ในรอบใหม่นี้ ที่มีการกำหนดพื้นที่ปลอดภัยใน 5 อำเภอ ทั้งที่มีการกำหนดพื้นที่ปลอดภัยอยู่แล้ว ก็ถือว่าดีกว่าเดิมขึ้นมานิดหนึ่ง

เพราะได้ตั้งคณะกรรมการร่วม แต่ไม่ทราบว่าจะใช้รูปแบบไหน อาจใช้รูปแบบเดิมหรือไม่ก็ได้ โดยการทำในรูปเซฟตี้โซน ซึ่งยังไม่ทราบว่าคณะกรรมการที่ตั้งขึ้นจะกำหนดพื้นที่เดิมหรือพื้นที่ใหม่ แต่ถ้าเป็นไปได้จริงตามข้อตกลงก็ถือว่าเป็นความก้าวหน้าอย่างหนึ่งที่ชีวิตและทรัพย์สินของคนในพื้นที่จะปลอดภัยมากขึ้น

โดยหลักเกณฑ์การพิจารณาว่าพื้นที่ไหนควรเป็นพื้นที่เซฟตี้โซนก็เห็นว่าควรเป็นพื้นที่สีแดงทั้งหลาย ซึ่งมีอยู่ในทะเบียนของกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร หรือ กอ.รมน. รวมทั้งอำเภอ เพียงแต่คณะกรรมการต้องพิจารณาร่วมกันว่าพื้นที่ไหนควรเป็นพื้นที่ปลอดภัยเท่านั้น

คงดูว่าพื้นที่ไหนเป็นพื้นที่เสี่ยงโดยเอาฐานข้อมูลจากตำรวจ ทหาร ฝ่ายปกครอง นำข้อมูลทั้ง 3 แหล่งมาบูรณาการ กันก็จะออกมาเป็นพื้นที่หลักการที่ถูกเลือกเป็นพื้นที่ปลอดภัย คือในพื้นที่นั้นไม่มีเหตุการณ์ ไม่มีระเบิด ไม่มีก่อการร้าย ไม่มีวินาศกรรม ก็ถือว่าปลอดภัย

การประกาศว่าพื้นที่ไหนเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่หวั่นกันว่าอาจเป็นการท้าทายนั้น ถ้าเราแน่ใจว่าคนที่ออกมาเจรจาด้วยเป็นตัวจริงก็ไม่ได้เป็นการท้าทายอะไร เพราะเป็นข้อตกลง ร่วมกัน หากถ้าทำได้จริงเหมือนที่พูดทุกคนก็อนุโมทนาสาธุเพราะรอมานานแล้ว และถ้าทำได้จริงก็เป็นการพิสูจน์ตัวเองของกลุ่มมาราปาตานีไปด้วย

ส่วนที่เห็นว่าผู้ก่อการอาจไม่ใช่กลุ่มมาราปาตานี ส่วนตัวเห็นว่ากลุ่มอื่นก็อยู่ในมาราปาตานีทุกกลุ่ม ส่วนใหญ่ในสังคมก็เชื่อบ้างไม่เชื่อบ้างว่าจะเป็นจริงหรือไม่ ซึ่งก็ต้องคอยดู ผลงาน ต้องคอยดูว่าหลังตกลงกันแล้วจะเป็นอย่างไร

ทั้งนี้ เมื่อมีการประกาศให้บางอำเภอเป็นพื้นที่ปลอดภัย ก็ควรคงกฎหมายพิเศษไว้ในพื้นที่ที่ประกาศเป็นพื้นที่ปลอดภัย เพราะถ้าไม่มีเหตุก็ไม่ต้องใช้ ประกาศไว้เพื่อใช้ป้องกันเหตุฉุกเฉิน แล้วค่อยๆ ปรับแก้กันไป โดยเอาเหตุการณ์เป็นตัวพิสูจน์ซึ่งจะรู้กันว่าจริงหรือไม่จริง

เมื่อประกาศข้อตกลงกันใหม่แล้วสถานการณ์ในพื้นที่ก็น่าจะดีขึ้น ถ้าเหตุการณ์รุนแรงลดลงได้ก็ดี เพราะพวกเราก็มีความหวังไว้ว่าการแก้ปัญหาน่าจะมีทางออกออกมาบ้าง เพราะ 13 ปีมาแล้ว ซึ่งถือว่านานพอสมควร ดังนั้น อะไรที่ตกลงกันได้ก็ตกลงกันเพื่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนในพื้นที่

การดำเนินการในพื้นที่เพื่อให้บรรลุเป้าหมายก็ต้องช่วยกันดูในหลายฝ่าย ส่วนภาคประชาสังคมที่เข้ามาช่วยก็เหมือนเราคือกลัวเหมือนกัน บางทีไปไหนมาไหนก็ต้องดูหน้าดูหลัง มีความหวาด ระแวงกัน เพราะสถานการณ์ในพื้นที่มันยืดเยื้อเกินไป คนมันเบื่อ

ส่วนกลางก็เงียบ ทั้งนักวิชาการ นักสังคมก็เงียบหมด อาจจะเห็นว่าเรื่องอื่นสำคัญกว่า ส่วนรัฐบาลที่อยู่ในพื้นที่ก็ไม่ได้เงียบ ยังทำงานต่อเนื่อง แต่โดยนโยบายก็ต้องดูว่ารัฐบาลส่วนกลางจะฟังหรือไม่ ผู้แทนพิเศษที่รัฐบาลตั้งขึ้น 5-6 เดือนก็เงียบเหมือนกัน

ที่หลายคนมองว่าฝ่ายรัฐกำลังเจรจาต่อรองกับกลุ่มนักรบที่อยู่นอกประเทศซึ่งไม่มีอิทธิพลต่อสถานการณ์ในพื้นที่นั้นก็มองได้ แต่ในพื้นที่จริงๆ ส่วนตัวมองว่ากลุ่มอิทธิพลหลักยังไม่ถูกแตะต้อง คือกลุ่มบีอาร์เอ็น ซึ่งเป็นองค์กรหลักในการปฏิบัติการ แต่ไม่ได้มีบทบาทเท่าไรในการพูดคุย เมื่อเราไม่คิดที่จะพูดคุยกับตัวจริง ก็ลำบาก ดังนั้น เราต้องช่วยผลักดันให้เป็นจริงโดยต้องพูดคุยกับผู้นำ เพราะคนอื่นไม่เป็นกลไกในการเจรจา

มาราปาตานีอาจประกาศข้อตกลงได้ แต่คนที่มีบทบาทสำคัญเป็นประธานใหญ่ยังไม่ลงมาเล่น ถ้ารัฐบาลจะหวังให้การดำเนินงานเป็นผลจริงๆ ก็ต้องพยายามพูดคุยกับตัวจริง ซึ่งเราก็หวังว่าสิ่งที่รัฐบาลดำเนินการอยู่นี้น่าจะมาถูกทางแล้ว