คอลัมน์ รายงานพิเศษ
ผลกระทบของ ร่างพ.ร.บ.สื่อฯ ต่อผู้ใช้งานสื่อออนไลน์
ร่างพ.ร.บ.คุ้มครองสิทธิเสรีภาพ ส่งเสริมจริยธรรมและมาตรฐานวิชาชีพสื่อมวลชน เป็นที่วิพากษ์วิจารณ์กันหลายประเด็น แต่บทความนี้จะมุ่งกล่าวถึงเฉพาะผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นต่อสิทธิเสรีภาพของ “ประชาชน ผู้ใช้งานสื่อออนไลน์ทั่วไป” เนื่องจากร่างกฎหมายนี้ มีหลักสำคัญอันหนึ่งคือ บุคคลใดก็ตาม หากอยู่ในความหมายของ “ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อมวลชน” จะต้องมี “ใบรับรอง ผู้ประกอบวิชาชีพ” จาก “ต้นสังกัด”
สื่อพลเมืองกับทางเลือกและวิถีชีวิตคนยุคดิจิตอล
“สื่อพลเมือง” หรือ “นักข่าวพลเมือง” (Citizen media หรือ Citizen journalism) ก็คือ ประชาชนคนธรรมดา ที่อาศัยช่องทาง สื่อออนไลน์ พลิกบทบาทจากเดิมที่เป็นแต่ “ผู้รับสาร” มาเป็น “ผู้ส่งสาร” ต่อสาธารณะ ประชาชนส่วนใหญ่ที่สื่อสารทางโซเชี่ยลมีเดีย ทำพฤติกรรมนี้โดยประจำสม่ำเสมอ แม้ไม่รู้ตัวหรือไม่ได้เรียกตัวเองว่า “นักข่าวพลเมือง” และไม่รู้ตัวว่า ตามร่างกฎหมายนี้ อาจต้องเข้าข่าย มี “ใบรับรองผู้ประกอบวิชาชีพ” คำถามคือ “สื่อพลเมือง” เหล่านี้ ล้วนไร้ “สังกัด” หมายความว่า “หมดสิทธิ” อยู่ในฐานะ “ผู้ส่งสาร” ใช่หรือไม่
สื่อพลเมืองตอบโจทย์หลายอย่าง โดยเฉพาะการเป็น “ทางเลือก” (Alternative) ให้กับสังคม เนื้อหาบางอย่าง สื่ออาชีพ อาจเห็นว่าไม่น่าสนใจ หรือเป็นเนื้อหาที่ไม่สามารถนำเสนอด้วยข้อจำกัดเงื่อนไขบางอย่าง ก็อาจหาดูได้จากทางเลือกนี้ เนื้อหาของสื่อพลเมืองอาจจะสด-ใหม่ จนถูกหยิบยกและนำไปใช้โดยสื่ออาชีพด้วย เช่น การเอาคลิปจากยูทูบ จากเฟซบุ๊กมาเผยแพร่ซ้ำ
บุคลิกของ “สื่อพลเมือง” ที่เป็นอินดี้หรืออัลเทอร์เนทีฟ เกิดขึ้นจากปัจจัยสำคัญคือ ความเป็นอิสระ ไม่สังกัดองค์กร ไม่ใช่อาชีพหลัก ไม่ถูกผูกมัดด้วยเงื่อนไขต่างๆ เหมือนสื่อดั้งเดิม ที่สำคัญก็คือ ความเป็นคนธรรมดาทั่วไป เหมือนกับที่ผู้ใช้สื่อออนไลน์แลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสารกัน
ร่าง พ.ร.บ.สื่อฯ จะส่งผลกระทบต่อ “สื่อพลเมือง” เพราะจากนิยามของ “ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อมวลชน” มีความกว้างและไม่ชัดเจนว่า อะไรคือ “เนื้อหาเพื่อประโยชน์สาธารณะ” “ปกติธุระหรือสม่ำเสมอ” “รายได้ทางตรง” “รายได้ทางอ้อม” ลองดูจากตัวอย่าง
ตัวอย่าง 1 : คุณ A เป็นประชาชนคนหนึ่ง ได้โพสต์ข่าวเล่าเรื่องตามติดประเด็นสังคม การเมือง ฯลฯ มีไลฟ์วิดีโอทุกวัน ยอดผู้ชมเป็นแสน มีรายได้จากสปอนเซอร์โฆษณา มากกว่าสื่ออาชีพบางสื่อ รายได้เข้าทุกเดือนแน่นอน
ตัวอย่าง 2 : คุณ B เป็นประชาชนคนหนึ่ง มีหน้าเพจ โพสต์ข่าวเล่าเรื่องบ้าง บางทีก็ พาชิมพาเที่ยวไลฟ์สไตล์ต่างๆ ปกติแล้วไม่มีสปอนเซอร์หรือใครจ้างให้ทำ คุณ B โพสต์เป็นประจำเช้าเย็น เช่นเดียวกับผู้ใช้งานทั่วไปที่ตื่นเช้ามาก็อัพเดตโซเชี่ยลทันที
บังเอิญว่าต่อมามีร้านอาหารติดต่อให้คุณ B ไปกินฟรี แลกกับการโพสต์แนะนำร้าน บางทีมีคนเอาผลิตภัณฑ์มาให้ใช้ฟรีแลกกับรีวิวให้ บางทีอาจได้เป็นตัวเงินบ้าง ซึ่งผลประโยชน์แบบนี้อาจมีบ้างเป็นครั้งเป็นคราว แต่ก็คาดหมายไม่ได้แน่นอน ผลประโยชน์เช่นนี้ก็ ไม่เพียงพอถึงกับให้คุณ B ดำรงชีพอยู่ได้
คุณ A อาจถูกมองว่า เป็นพลเมืองที่ทำธุรกิจเป็นสื่ออาชีพโดยใช้ช่องทางออนไลน์ ทำให้กฎหมายต้องการเข้ามาคุม แต่ด้วยถ้อยคำตามร่างฯ ที่กว้าง ทำให้คนอย่างคุณ B อาจตกเป็น “ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อ” และต้องมี “ใบรับรองฯ”
คนอย่างคุณ B ก็คือผู้ใช้สื่อออนไลน์ทั่วไป ซึ่งโดยพฤติกรรมปัจจุบันนั้นหลีกเลี่ยงได้ยากที่จะไม่มีการ แชร์ข่าวเล่าเรื่อง เผยแพร่ “เนื้อหาที่เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะ” อย่างเรื่องแนะนำข้อมูลการใช้ชีวิตต่างๆ ก็อยู่ในความหมาย “เนื้อหาเพื่อประโยชน์สาธารณะ” อันกว้างได้หมด
การโพสต์การแชร์สิ่งเหล่านี้ของคุณ B ก็คือ “วิถีชีวิต” ของคนทั่วไป หรืออาจกล่าวว่า ลักษณะการ “สื่อสารมวลชน” ในฐานะ “นักข่าวพลเมือง” ผสมผสานเข้าไปในวิถีชีวิตของคนยุคดิจิตอล และเป็นไปได้อยู่เสมอที่จะมีรายได้ในรูปแบบใหม่ๆ แฝงหรือแทรกเข้ามากับวิถีชีวิตแบบนี้
เมื่อนิยามของ “ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อ” กว้าง ไม่ชัดเจนอันอาจคลุมไปถึงพฤติกรรมการเป็น “สื่อพลเมือง” ที่แทรกปนในวิถีชีวิตคนทั่วไปแล้ว จึงอาจมองว่า ร่างกฎหมายนี้ นอกจากจำกัดทางเลือกในการรับข่าวสาร โดยทำให้สื่อพลเมืองเข้ามาอยู่ในระบบเดียวกับสื่ออาชีพแล้ว ยังเปรียบได้กับการวางเงื่อนไขให้ประชาชนมีใบรับรองฯ ก่อนจะสื่อสารออนไลน์ หรือเป็นใบอนุญาตสำหรับการใช้ชีวิตในยุคนี้ จะทำได้อย่างไร
ความเป็นสื่อมวลชนถูกหลอมรวม เข้าไปในอาชีพออนไลน์อื่น
การจะขีดเส้นแบ่งสื่อตามประเภท เช่น โทรทัศน์ วิทยุ หนังสือพิมพ์ ในสภาพแวดล้อมดิจิตอลนั้นเป็นไปได้ยากขึ้น เพราะเทคโนโลยีทำให้เกิดการหลอมรวม (Convergence) สื่อชนิดต่างๆ เข้าด้วยกัน นอกจากนี้การสื่อสารมวลชนยังหลอมรวมเข้าไปกับวิถีชีวิตของผู้คนในโลกออนไลน์ดังกล่าวมาแล้ว อีกทั้งยังหลอมรวมเข้ามากับการประกอบอาชีพต่างๆ ผ่านสื่อออนไลน์อีกด้วย
ผู้ค้าออนไลน์ ขายเครื่องสำอาง อาหารเสริม สินค้าแฟชั่น ทางเฟซ ทางไอจี ที่เปิดให้คนทั่วไปดูได้ มีการแชร์ข่าวเล่าเรื่อง รวมเข้าไปด้วย แบบนี้ต้องมาขอใบรับรองฯ เป็นสื่อด้วยหรือไม่ จากสังกัดไหน
ร้านค้าออนไลน์ เพียงส่วนน้อยที่จะตั้งหน้าตั้งตาโพสต์ขายของอย่างเดียว ส่วนใหญ่แล้วก็ต้องมีการสร้างความสัมพันธ์กับลูกค้า ลูกเพจ แฟนคลับ รวมทั้งเพิ่มสตอรี่ให้กับหน้าเพจของตัว เช่น นำเสนอข่าวสารสุขภาพ ความงาม กอสซิปดารา ฯลฯ
ถ้าดูตามนิยามตามร่างกฎหมายแล้วบรรดาผู้ค้าเหล่านี้ ตกอยู่ในความเสี่ยงจะ ถูกตีความเป็น “ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อมวลชน” ไปด้วย รายได้จากการขายของออนไลน์ อาจไม่เกี่ยวโดยตรง กับการนำเสนอข่าวสาร แต่จากนิยามที่กว้างและไม่ชัดเจน ทำให้อาจตีความไปว่า รายได้เหล่านี้เกิดโดยอ้อม จากการแชร์ข่าวเล่าเรื่องที่ปนมากับการขายของ
การสื่อสารในลักษณะแชร์ข่าวเล่าเรื่อง ต่อสาธารณะ เกิดขึ้นควบคู่ไปกับอาชีพออนไลน์อื่นๆอีกมากมาย หลอมรวมเข้าไปในกาทำตลาด การโฆษณาทางออนไลน์อย่างกว้างขวาง ทำให้ผู้ประกอบอาชีพเหล่านี้ อาจตกอยู่ในนิยาม “ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อมวลชน” ที่ต้องมีใบอนุญาตไปด้วย
โดยนัยนี้ ร่างพ.ร.บ. สื่อฯ ไม่เพียงจำกัดการประกอบอาชีพสื่อ แต่อาจส่งผลเลยไปกระทบถึงการจำกัดการประกอบอาชีพอื่นที่มีการแชร์ข่าวเล่าเรื่อง พ่วงไปในฐานะกิจกรรมหนึ่งของอาชีพนั้น ซึ่งหากพิจารณารัฐธรรมนูญมาตรา 40 ที่รับรองเสรีภาพในการประกอบอาชีพแล้ว ร่างพ.ร.บ.สื่อฯ ที่อาจส่งผลกระทบอาชีพอื่นใดที่มีการสื่อสารข้อมูลต่อสาธารณะเช่นนี้ มี แนวโน้มจะถือได้ว่าเกินความจำเป็น
ข้อหาเป็นสื่อโดยไม่มีใบรับรองฯ ในฐานะเครื่องมือสกัดกั้นความคิดเห็น
ความกว้างและไม่ชัดเจนของกฎหมาย โดยเฉพาะคำนิยามของผู้ประกอบวิชาชีพสื่อนำไปสู่ความเสี่ยงของการนำกฎหมายนี้ไปเป็นเครื่องมือ สกัดกั้นความคิดเห็น แม้ว่า ผู้ร่างจะไม่มีเจตนาเช่นนั้นก็ตาม
หากดูตามเจตนารมณ์ของผู้ร่างตั้งแต่ ฉบับแรกในปี 2550 บอกว่าวัตถุประสงค์ของมาตรา 14 (1) มุ่งจะใช้กับการหลอกลวงทางคอมพิวเตอร์ เช่น สร้างหน้าเว็บปลอมให้กรอกรหัสเข้าไป (phishing)
แต่ด้วยองค์ประกอบและถ้อยคำที่กว้าง (นำเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูล ปลอมเท็จ ทำให้ผู้อื่นเสียหาย) ทำให้มาตราดังกล่าว ถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือฟ้องคนแสดงความคิดเห็นเรื่องต่างๆ จนทำให้การแก้ไขกฎหมายปี 2560 ใช้วิธีไปใส่คำว่า มาตรานี้ ไม่ใช่กับหมิ่นประมาท ซึ่งโดยทั่วไปไม่มีกฎหมายประเทศใดทำเช่นนี้ เพราะการร่างกฎหมายความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์นั้น ถ้อยคำของตัวบทจะชัดเจน ไม่ได้เขียนกว้าง จนไปรวมถึงการหมิ่นประมาทตั้งแต่แรกอยู่แล้ว
จากบทเรียนของ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ จะเห็นได้ว่า แม้ว่าผู้ร่างพ.ร.บ.สื่อฯ นี้จะย้ำว่าไม่ใช่เจตนาที่จะคลุมไปถึงประชาชนที่แชร์ข่าว เล่าเรื่องทั่วไปทางสื่อออนไลน์ก็ตาม แต่จากนิยามของผู้ประกอบวิชาชีพสื่อตามร่างที่ยังกว้างและไม่ชัดเจน ประกอบกับการเป็นสื่อโดยไม่มีใบรับรองฯ เสี่ยงต่อการถูกนำไปใช้ฟ้องร้องเพื่อสกัดกั้นการแสดงความคิดเห็นต่างๆ ในฐานะข้อหาใหม่ซึ่งอาจยกตัวอย่างดังนี้
– ประชาชนที่นำข้อมูลเกี่ยวกับภาคธุรกิจ ซึ่งมีการดำเนินการที่กระทบต่อสังคมมาเผยแพร่ทางสื่อโซเชี่ยล อาจถูกฟ้องว่า “เป็นสื่อมวลชนโดยไม่มีใบรับรองฯ”
– แม่ค้าออนไลน์อาจฟ้องเจ้าของเพจคู่แข่ง ในข้อหา เป็นสื่อมวลชนโดยไม่มีใบรับรองฯ
– คนโพสต์ความเห็นต่างทางสังคม การเมือง ฯลฯ อาจถูกฝ่ายตรงข้ามมาฟ้องว่า “เป็นสื่อมวลชนโดยไม่มีใบรับรองฯ”
“ข้อหาใหม่” ซึ่งไม่เคยมีมาก่อนในกฎหมายไทยนี้ อาจถูกผู้ไม่ประสงค์ดีที่อาศัยช่องว่างและความกว้างของตัวบท นำมาใช้เพื่อสกัดกั้นหรือหยุดยั้ง ความเห็นต่าง เห็นแย้ง วิพากษ์วิจารณ์ ในทุกระดับและในวัตถุประสงค์ต่างๆ ซึ่งสภาพเช่นนี้อาจเกิดขึ้นได้ดังที่มีบทเรียนแล้วจาก พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์
ร่างพ.ร.บ.สื่อฯน่ากลัวกว่า พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์?
พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ ที่แก้ไขใหม่ปี 2560 นั้นยังอาจมองได้ว่า ถ้อยคำใหม่ กลไกใหม่ หลายอย่างอาจส่งผลกระทบต่อเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นได้ อย่างเช่น “โพสต์ข้อมูลเท็จโดยประการที่น่าจะทำให้ประชาชนตื่นตระหนก” ตามมาตรา 14 (2) หรือโพสต์ข้อมูล “บิดเบือน” ตามมาตรา 14 (1) ที่มีความกว้างขวางมาก กระนั้นก็ตาม พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ ยังน่ากลัวน้อยกว่าร่างพ.ร.บ.สื่อฯ ในแง่ที่ว่า ต้องมาดูเนื้อหาที่โพสต์กันก่อนว่า จะผิดมาตราใดได้บ้าง
แต่ร่างพ.ร.บ.สื่อฯ สามารถเข้ามาควบคุมการโพสต์การแชร์ ฯลฯ โดยไม่ต้องดูเนื้อหา ว่าผิดอะไร ต้องห้ามหรือไม่ เพราะพ.ร.บ.นี้ จะตั้งคำถามคนสื่อสารออนไลน์ต่อสาธารณะก่อนเลยว่า ที่โพสต์ไปนั้น คุณมีใบรับรองฯ หรือไม่
ถ้าไม่มีก็เข้าข่ายความผิดอาญา แม้ว่าเนื้อหาที่โพสต์ลงไปอาจไม่ผิดตามพ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ หรือไม่ได้ผิดกฎหมายอะไรเลยก็ตาม เรียกว่า ผิดเพราะไม่มีสิทธิจะโพสต์
ท้ายสุด ผู้ใช้สื่อออนไลน์อาจต้อง “เซ็นเซอร์ตัวเอง”
หากร่างนี้ออกมาเป็นกฎหมาย แม้ผู้ใช้ สื่อออนไลน์จะถือคติไม่ผิดไม่ต้องกลัวอะไร เราไม่ได้ทำเป็นอาชีพ ฯลฯ แต่ถ้าเกิดถูกฟ้องฐาน “เป็นผู้ประกอบวิชาชีพสื่อโดยไม่มี ใบรับรอง” กว่าจะถึงขั้นที่ไม่ผิด เช่น สุดท้ายศาลอาจตัดสินว่า ไม่ใช่ผู้ประกอบวิชาชีพ สื่อ แต่ในระหว่างทางบุคคลนั้นต้องไปอยู่ในกระบวนการทางอาญา ต้องไปรับทราบข้อกล่าวหา อาจต้องถูกจับกุมคุมขัง ประกันตัวต่อสู้คดี ฯลฯ
ทั้งหมดนี้ส่งสัญญาณให้เกิดความหวาดหวั่น ผู้ใช้สื่อออนไลน์หลายคนจึงอาจตัดสินใจ “งดแชร์ข่าวเล่าเรื่อง” สภาพความกลัวจนไม่สื่อสารแบบนี้เรียกว่า “chilling effect” ทำให้คน “เซ็นเซอร์ตัวเอง”
โดยที่ยังไม่ต้องไปดูถึงประเด็นว่า เนื้อหาอย่างไรที่จะขัดต่อมาตรฐานกลาง อันกว้างขวางตามร่างกฎหมายใหม่เลยด้วยซ้ำ
