หนึ่งในวิถีวัฒนธรรมของผู้คนริมฝั่งโขง ก็คือการเดินเรือ ทั้งเรือเล็กของชาวบ้าน จนถึงเรือท่องเที่ยว และเรือขนสินค้าขนาดใหญ่ที่แล่นไปบนแม่น้ำเป็นภาพคุ้นตา และด้วยคำนึงถึงวิถีชีวิตของชาวบ้านที่ใช้แม่น้ำโขงเพื่อดำรงชีวิต บริษัท ซีเค พาวเวอร์ จำกัด (มหาชน) หรือ CKPower ผู้พัฒนาโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ไซยะบุรี จึงให้ความสำคัญกับการออกแบบที่เอื้อต่อการเดินเรือและเอื้อต่อสิ่งมีชีวิตในแม่น้ำโขง โดยมี ‘ช่องทางเดินเรือ’ หรือ Navigation Lock อำนวยความสะดวกให้เรือใหญ่น้อยเดินทางผ่านทั้งขาขึ้นและขาล่องตามวิถีชีวิตปกติ
ซึ่งปัจจุบัน ช่องทางเดินเรือของโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ไซยะบุรี ถือเป็นแลนด์มาร์คแห่งใหม่สำหรับนักท่องเที่ยวทางเรือทั้งจากฝั่งไซยะบุรี หรือหลวงพระบาง ของสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป. ลาว)
ความอลังการของช่องทางเดินเรือ ในโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ไซยะบุรี มีความไม่ธรรมดาที่ระบบการทำงานอันน่าตื่นตาตื่นใจ คือสามารถปรับระดับน้ำให้สูงต่ำได้ตามทิศทางการเดินเรือ ออกแบบโดยอิงแนวคิดการเคารพต่อวิถีชีวิตของคนลุ่มน้ำโขงเป็นหลัก แก้ปัญหาการติดเกาะแก่งของเรือขนส่งขนาดใหญ่ทำให้การเดินเรือทำได้ตลอดฤดูกาลแบบไม่มีอุปสรรค
นอกจากนี้ ในระบบ Navigation Lock ยังมีระบบกระแสน้ำล่อปลาเพื่อให้ปลาสามารถใช้เส้นทางนี้เป็นทางปลาผ่านได้อีกด้วย ทั้งยังมีเรือเล็กสำหรับต้อนปลา เพื่อช่วยให้ฝูงปลาเคลื่อนตัวไปสู่จุดหมายได้เร็วยิ่งขึ้น
ช่องทางเดินเรือ หรือ Navigation Lock ของโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ไซยะบุรี มีความกว้าง 12 เมตร และยาวกว่า 700 เมตร โดยเรือขนาดใหญ่สุดที่รองรับได้ตามข้อกำหนด คือ ต้องรองรับเรือพ่วงขนาด 500 ตัน (2×500 Ton convoys) โดย Navigation Lock ต้องมีความกว้าง 12 เมตร และยาวไม่น้อยกว่า 120 เมตร
ช่องทางเดินเรือ จะถูกกั้นด้วยประตู 3 ชุด แบ่งเป็นห้องๆ หลักการทำงานคือ การเดินเรือของขาขึ้น เมื่อหอควบคุมได้รับสัญญาณจากเรือ เจ้าหน้าที่จะเปิดประตูท้ายน้ำให้เรือแล่นเข้าช่องพักเรือที่ 1 จากนั้นปิดประตูทีละบานเพื่อปรับระดับน้ำให้เท่ากับระดับเหนือน้ำ ก่อนปล่อยเรือให้ออกไปในขาขึ้น
ขณะที่ การเดินเรือขาล่อง เจ้าหน้าที่จะเปิดประตูเหนือน้ำให้เรือเข้ามาอยู่ในช่องที่หนึ่ง ค่อยๆ ปรับลดระดับ จนระดับน้ำเท่ากับท้ายน้ำ แล้วจึงเปิดให้เรือผ่านออกไป โดยการสัญจรผ่านช่องทางเดินเรือหนึ่งรอบจะใช้เวลาประมาณ 40 นาที
จำลองระบบการทำงานภายใน Navigation Lock สำหรับเรือที่จะขึ้นไปยังเหนือน้ำ
จำลองระบบการทำงานภายใน Navigation Lock สำหรับเรือที่สัญจรไปด้านท้ายน้ำ
ระบบการทำงานของ Navigation Lock ทำให้ได้การสัญจรที่สะดวกปลอดภัยขึ้น โอกาสในการประกอบอาชีพของประชาชนเพิ่มมากขึ้น ซึ่งปัจจุบันช่องทางเดินเรือของโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ไซยะบุรี ได้กลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวแห่งใหม่ในโซนหลวงพระบางและไซยะบุรี โดยทุกวันจะมีเรือขนส่งสินค้า และเรือท่องเที่ยวสัญจรผ่านช่องทางเดินเรือของโรงไฟฟ้าพลังน้ำ ไซยะบุรี ซึ่งจำนวนเรือขนส่งและเรือท่องเที่ยวที่ล่องมาจากหลวงพระบาง ปริมาณเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด สูงสุดถึงเดือนละ 40 ลำ
อย่างไรก็ตาม เพื่ออำนวยความสะดวกให้กับเรือประมงขนาดเล็ก หรือเรือสัญจรของชาวบ้านที่ต้องการความรวดเร็วในการเดินทาง โรงไฟฟ้าฯ ได้จัดให้มีรถแทรกเตอร์แอนด์เทรลเลอร์ลากเรือขนาดเล็กระหว่างเหนือน้ำและท้ายน้ำไว้คอยบริการตลอดทั้งปี โดยไม่จำเป็นต้องผ่าน Navigation Lock
การสัญจรที่สะดวกปลอดภัยมากขึ้น ช่วยเพิ่มโอกาสในการประกอบอาชีพ คือความเปลี่ยนแปลงที่รับรู้ สัมผัสได้จริง และหากมีโอกาสไปเยือนหลวงพระบางหรือไซยะบุรี นี่คือหนึ่งไฮไลต์ที่ไม่ควรพลาดอย่างยิ่ง
