เสียงดนตรีดังขึ้นพร้อมหุ่นละครที่ค่อยๆ ขยับแขน ขยับขา ก้าวออกไปตามจังหวะ
ที่ “บ้านศิลป์ธาราวายุบุตร” ริมคลองภาษีเจริญ เด็กๆ ต่างวัยมารวมตัวกันด้วยความชอบคล้ายกัน บางคนเพิ่งเริ่มต้น บางคนฝึกฝนมาหลายปี แต่เมื่อมาอยู่ในพื้นที่เดียวกัน ทุกคนยังเป็นผู้เรียน และในบางเวลาก็ผลัดกันเป็นผู้สอน
ภาพรุ่นพี่คอยบอกจังหวะ จัดท่าทาง หรือช่วยประคองน้อง จึงเกิดขึ้นเป็นเรื่องธรรมดา การเรียนรู้ที่นี่ไม่ได้มีเพียงครูเป็นผู้ถ่ายทอด แต่ยังส่งต่อจากเด็กคนหนึ่งไปสู่อีกคน ผ่านการลงมือทำจริง
รุ่นพี่บางคนอยู่กับโขนและหุ่นละครเล็กมานานกว่าสิบปี จากเด็กตัวเล็กๆ ที่คอยมองครูทุกจังหวะ วันนี้กลายเป็นคนที่น้องๆ หันมามองและทำตาม
แต่ถึงจะฝึกมานาน การเล่นโขนและการเชิดหุ่นก็ยังมีเรื่องใหม่ให้เรียนรู้อยู่เสมอ เพราะเบื้องหลังการเคลื่อนไหวที่ดูเป็นธรรมชาติมีรายละเอียดซ่อนอยู่มากมาย
บ้านศิลป์ธาราวายุบุตร พื้นที่เรียนรู้
ลีลาสุพรรณมัจฉา
หุ่นหนึ่งตัวไม่ได้ขยับด้วยคนเพียงคนเดียว แต่ต้องอาศัยคนเชิดถึง 3 คน ทำหน้าที่แตกต่างกันและเคลื่อนไหวไปพร้อมกัน
เฟิร์น ณิชา เลิศวัฒนาโกเมศ หนึ่งในสมาชิกหุ่นละครเล็ก คณะกลุ่มเยาวชนวายุบุตร อธิบายว่าคนแรกควบคุมส่วนกลาง ศีรษะและมือซ้าย คนที่สองเชิดมือขวา ส่วนคนที่สามคอยเชิดหางสุพรรณมัจฉา หรือเชิดขาเมื่อเป็นหุ่นตัวนางอื่นๆ
กลุ่มตัวพระ-นาง ฝึกท่วงท่า
แค่ให้หุ่นยกมือขึ้นไหว้อาจดูเหมือนไม่ยาก แต่การทำให้มือ ศีรษะ และลำตัวเคลื่อนไหวสัมพันธ์กันจนดูอ่อนช้อยและมีชีวิต ต้องอาศัยการฝึกซ้อมร่วมกันครั้งแล้วครั้งเล่า “ทั้ง 3 คน จะต้องฝึกเรียนรำมาด้วยกัน ฝึกซ้อมให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”
การเชิดหุ่นจึงไม่ใช่เพียงจำว่าใครต้องจับตรงไหน แต่ทุกคนต้องรู้จังหวะเดียวกัน มองกันให้เป็น และรับรู้การเคลื่อนไหวของคนข้าง ๆ บางจังหวะเพียงชำเลืองมองกัน ก็ต้องรู้แล้วว่าหุ่นกำลังจะขยับไปทางไหน
พี่สอนน้อง เรียนรู้ไปด้วยกัน
แม้แต่การ “กระพือหาง” สุพรรณมัจฉา ที่มองจากข้างนอกเหมือนเป็นท่าง่ายๆ เมื่อลองทำจริงจึงรู้ว่าไม่ง่ายอย่างที่เห็น
สำหรับเด็กที่เพิ่งเข้ามา การเริ่มต้นอาจไม่ง่ายนัก ก่อนจะเรียนรู้กลไกการชักและเชิดพวกเขาต้องฝึกพื้นฐานโขนและนาฏศิลป์ เรียนรู้การใช้ร่างกาย จังหวะ และท่วงท่าต่างๆ บางท่าต้องลองซ้ำแล้วซ้ำอีก
หนุมานเกี้ยวสุพรรณมัจฉา
การเรียนรู้เหล่านี้จึงไม่ได้ให้เพียงทักษะด้านนาฏศิลป์ แต่ยังฝึกความอดทน การสังเกต การทำงานร่วมกับผู้อื่น และการรับผิดชอบหน้าที่ของตัวเอง เพราะไม่มีใครทำให้หุ่นหนึ่งตัวสมบูรณ์ได้เพียงลำพัง
น้องเล็กต้องดูแลกันเป็นพิเศษ
ที่สำคัญ พื้นที่แห่งนี้ยังชวนให้เด็กๆ “กล้าลอง” กล้าหยิบจับสิ่งที่ไม่คุ้นเคย กล้าแสดงออก และกล้าที่จะชอบแตกต่างจากคนอื่น
ในวันที่เด็ก ๆ มีทางเลือกมากมาย และศิลปวัฒนธรรมไทยอาจไม่ได้อยู่ใกล้ตัวเหมือนในอดีต การเลือกมาฝึกโขนหรือเชิดหุ่นอาจไม่ได้เริ่มต้นจากคำว่า “อนุรักษ์” หรือ “สืบสาน” ที่ฟังดูใหญ่โต บางคนมาเพราะสนุก บางคนมาเพราะเพื่อน บางคนชอบตัวละครและเครื่องแต่งกาย หรือบางคนอาจหลงใหลช่วงเวลาที่หุ่นในมือค่อยๆ มีชีวิตขึ้นมา
เหตุผลง่ายๆ เหล่านี้อาจกลายเป็นจุดเริ่มต้นของความผูกพันที่ยาวนาน
บ้านศิลป์ธาราวายุบุตรจึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่สำหรับฝึกชัก ฝึกเชิด หรือฝึกโขน แต่เป็นพื้นที่ให้เด็กๆ ค้นหาว่าตัวเองชอบอะไร ทำอะไรได้ดี และอยากเติบโตไปทางไหน
ต่างวัย ต่างรุ่น เรียนรู้ร่วมกัน
เมื่อเด็กคนหนึ่งเติบโตจากผู้เรียนมาเป็นรุ่นพี่ สิ่งที่เคยได้รับถูกส่งต่ออีกครั้ง พี่ช่วยจับมือให้น้อง บอกจังหวะ และคอยอยู่ข้างๆ ในวันที่น้องยังไม่มั่นใจ ความรู้จึงค่อย ๆ เดินทางจากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งอย่างเป็นธรรมชาติ
หนึ่งตัว สามคนเชิด
จากเด็กที่เคยยืนดูอยู่ข้างเวที วันหนึ่งอาจกลายเป็นคนเชิดหุ่นอยู่กลางเวที และวันหนึ่งอาจเป็นคนที่หันกลับมาจับมือน้องคนใหม่ ให้ลองชัก ลองเชิด และเรียนรู้ไปด้วยกัน
บางทีการสืบสานศิลปวัฒนธรรมอาจเริ่มต้นง่ายๆ เพียงเท่านี้ มีพื้นที่ให้เด็กได้ลอง มีครูคอยชี้ทาง มีเพื่อนคอยจับจังหวะ และมีรุ่นพี่ที่พร้อมส่งต่อสิ่งที่ตัวเองรัก จากมือหนึ่งสู่อีกมือหนึ่ง จากพี่สู่น้อง ให้ศิลปะยังคงมีชีวิตและเติบโตไปพร้อมกับเด็ก ๆ รุ่นต่อไป
แอบดูรุ่นกลางฝึกกันหน่อย
พบเรื่องราวการเรียนรู้ การส่งต่อ และความสุขที่ค้นพบสิ่งที่ตัวเองรัก ในทุ่งแสงตะวัน เสาร์นี้ เวลา 13.00 น. บนแพลตฟอร์มออนไลน์ ติดตามได้ทางเพจทุ่งแสงตะวันและ YouTube ช่อง PayaiTV ติดต่อฝ่ายรายการ โทร. 08-1809-6906 อีเมล [email protected] หรือทาง Inbox Facebook เพจทุ่งแสงตะวัน
กนกวรรณ อำไพ
