คอลัมน์ หลากหลาย
ปฤษณา กองวงค์
มูลนิธิไทยคม จัดโครงการ “นักพัฒนาน้อยแห่งบ้านสามขา” เพื่อปลูกจิตสำนึกรักบ้านเกิดให้เยาวชนเห็นถึงความสำคัญในการสร้างอาชีพใหม่ที่สามารถทำได้ในบ้านเกิดและการพัฒนาชุมชนของตัวเอง โดยมีกลุ่มพี่บัณฑิตคืนถิ่น เจ้าของธุรกิจในชุมชนบ้านสามขามาให้ความรู้และสร้างแรงบันดาลใจ ที่โรงเรียนบ้านสามขา จ.ลำปาง
เริ่มจาก นางจารุวรรณ คำเมือง วัย 28 ปี เจ้าของธุรกิจกระดาษฟางข้าว ศิษย์เก่าโรงเรียนบ้านสามขาที่ได้ทุนการศึกษาจากมูลนิธิไทยคม ไปเรียนต่อที่กรุงเทพฯ จนจบปริญญาตรี และตัดสินใจมาเป็นครูที่บ้านสามขา พร้อมเริ่มต้นธุรกิจทำกระดาษฟางข้าว
“หลายคนถามว่า หมดหนาวแล้ว หมดฝนแล้วครูหายไปไหน วันนี้ครูมีคำตอบ…”
ครูจารุวรรณเกริ่นนำดึงความสนใจเด็ก พร้อมเล่าต่อว่า 3 ปีที่ผ่านมา ครูไปศึกษาเรื่องฟางข้าว เด็กๆ รู้ไหม หลังเกี่ยวข้าว ฟางข้าวที่เหลือ บางแห่งเขากองรวมกันไว้ถึงเวลาก็จุดไฟเผา ซึ่งเป็นเรื่องน่าเศร้า ครูจึงไปรับซื้อมา เมื่อขายได้ ก็เริ่มมีคนเห็นคุณค่า พวกเราเคยดำนา เหนื่อยไหม…ปวดหลัง ปวดเอวไหม…
“ครูมองว่าต้นข้าวหนึ่งต้นกว่าจะโตขึ้นมามันยากลำบากมาก จึงอยากทำให้เกิดประโยชน์สูงสุด และพวกเราเก่งปลูกข้าวได้ ครูดำนาไม่เป็นจึงคิดว่า ครูสืบทอดอาชีพอีกทางหนึ่ง คือต่อยอดจากสิ่งที่เหลือใช้ทางการเกษตร หลายคนอาจมองว่า ฟางข้าวไม่มีค่า แต่ครูว่ามันมีค่าและตราบใดที่คนไทยยังกินข้าวเป็นอาหารหลัก วัสดุตัวนี้ยังมีเหลืออยู่มากในบ้านเรา”
ฟางข้าวมีคุณสมบัติเก็บความชื้นได้ดี และย่อยสลายเป็นปุ๋ยได้ ครูจึงนำมาเป็นวัสดุหลักในการทำกระดาษ กลายเป็นสมุดจากฟางข้าว ที่พิเศษกว่านั้น คือใส่เมล็ดพันธุ์ผัก หรือดอกไม้ลงไปในสมุด หลังใช้แล้ว สมุดอาจถูกทิ้งเมื่อโดนน้ำ เมล็ดพันธุ์ในกระดาษจะงอกขึ้นมา เช่นกันกับกล่องกระดาษ หรือชุดปลูกผักจากฟางข้าว ซึ่งย่อยสลายเป็นปุ๋ยได้ ไม่ต้องใช้ดิน ใช้แทนกระถางต้นไม้พลาสติกได้
“เห็นไหม ฟางข้าววัสดุตัวเดียวทำได้หลายอย่าง ถ้าเราคิดและลองมองหาสิ่งที่อยู่รอบๆ ตัวเรา เหมือนที่ครูมองหาในตอนแรก เห็นว่าฟางมีเยอะ จึงศึกษาเรื่องฟาง จากนั้นลองผิดถูกเป็นเวลานาน บางครั้งมันอาจไม่ได้เป็นแบบที่เราคาดหวังไว้ก็ต้องทดลองไปเรื่อยๆ และภูมิปัญญาที่เราคิดในวันนี้อาจเป็นสิ่งที่ตกทอดและสืบต่อให้ลูกหลานในวันหน้า ขอให้คิดและลงมือทำ ครูเชื่อว่าพวกเราทำได้”
ด้านอดีตทหารหนุ่มที่หันมายึดอาชีพทำนา เจ้าของธุรกิจ “บ้านทำข้าว” ปฏิญญา เฉลิมสุข วัย 33 ปี หรือ “อู้” มาบอกเล่าการเดินทางคลุกฝุ่น ว่า การกลับมาอยู่ในชุมชนต้องหาสิ่งที่อยู่รอบตัว ทำให้งอกเงยและออกดอกผล ที่สามารถเลี้ยงดูเราและครอบครัวได้ อาชีพที่ไม่ได้เป็นลูกจ้างใคร เราต้องคิดตลอดว่าจะทำอะไร เหนื่อยไหม เหนื่อยแต่มีความสุข ถ้าทำให้บริษัท ห้างร้าน ก็รอแต่วันสิ้นเดือน เอาเงินไปซื้อความสุข แต่มีบางสิ่งบางอย่างที่ไม่ต้องซื้อแต่ต้องลงมือทำ ไม่ได้ต้องการอะไรที่เลิศหรู แต่ต้องถามว่าเราต้องการอะไรในชีวิต วันนี้หนูอยากเป็นอะไร คือสิ่งที่ฝากไว้ และการค้นหาที่ยิ่งใหญ่คือค้นหาตัวเองให้เจอ
“พวกเราชาวนา ภูมิใจที่ได้ขายข้าวที่ปลูกขึ้นเอง โดยไม่ใช้สารเคมี เป็นเกษตรประณีต แม้ว่าผลิตได้น้อยแต่มีคุณภาพ การรวมกลุ่มทำให้เข้มแข็งและแข็งแรงกว่ายืนขายขาเดียว เรามีข้าวไรซ์เบอร์รี่ หอมล้านนาลืมผัว และพันธุ์ข้าวธัญญสิรินจำหน่าย สนใจสั่งซื้อในเพจบ้านทำข้าว ได้อนาคตจะขยายพันธุ์ข้าวที่เหมาะกับบ้านสามขาเพิ่มมากขึ้น”
ส่วน “ครูนก”พรนับพัน วงศ์ตระกูล ลูกสาวคนเก่งของ ครูศรีนวล วงศ์ตระกูล แห่งโรงเรียนบ้านสามขา ที่เดินเคียงข้างคนชุมชน หนุนการท่องเที่ยวแบบโฮมสเตย์ในหมู่บ้าน ให้ความเห็นว่า โฮมสเตย์ไม่มีเส้นแบ่งเขตพื้นที่ เป็นโอกาสในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ มากกว่ามองเรื่องตัวเงิน โดยมีโฮมสเตย์ 6 หลัง รับแขกหลังละ 3-8 คน ตามขนาดของบ้านและห้องน้ำ มี 3 หลังพร้อมรับชาวต่างชาติที่แวะเวียนเข้ามาสัปดาห์ละ 3-15 คน ในทริป 2 วัน 1 คืน คนละ 800 บาท มีกิจกรรมให้เลือก 3 กลุ่มคือ 1.วิถีชีวิตและวัฒนธรรม 2.เกษตรอินทรีย์ และ 3.การบริหารจัดการป่า
โฮมสเตย์บ้านสามขาเปิดมา 12 ปี และผ่านการรับรองมาตรฐานโฮมสเตย์ไทย จากกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ครั้งที่ 3 และ 3 ปีหลังเป็นนักท่องเที่ยวต่างชาติ ร้อยละ 60 มาจากยุโรป เยอรมัน ออสเตรีย สวีเดน รองลงมาคือออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ เดินทางมาเกือบทุกสัปดาห์ เสียงตอบรับดี เขาชอบบรรยากาศและกิจกรรมที่สร้างการมีส่วนร่วม ปีหน้าเราเล็งทำตลาดเองและจัดโปรแกรมให้น่าสนใจยิ่งขึ้น ซึ่งนักท่องเที่ยวติดต่อเราได้โดยตรงไม่ต้องผ่าน เอเยนซี่
“นกอยากให้โฮมสเตย์ของสามขาเป็นแบบโรงงาน มี 5-10 แผนก ใครชอบผลิต ชอบการตลาดก็มีตลาด มีอาชีพเยอะๆ เกิดขึ้นในชุมชน คนจะได้กลับมาอยู่บ้าน ส่วนค่าตอบแทนก็เป็นเรตที่เราอยู่ได้ ไม่ได้ลำบากมากนัก แม้ไม่ได้รวย ถามว่าแค่ไหนอยู่ได้ 9,000-10,000 ก็ได้ แต่ตอนนี้มันไม่ถึง ซึ่งเราเข้าใจว่า ทำไมคนกลับมาอยู่บ้านไม่ได้ เพราะมันไม่สามารถตอบโจทย์ความต้องการขั้นพื้นฐานได้
อยากให้เด็กพูดภาษาอังกฤษกับชาวต่างชาติ ทุกเสาร์-อาทิตย์ และมีทัศนคติที่ดีต่อเขา ตรงนี้นกมองว่า คุ้มค่าและธุรกิจโฮมสเตย์จะยั่งยืน เมื่อเด็กฟัง 10 ครั้ง ครั้งที่ 11 เขาอาจพร้อมสื่อสารเอง ทำให้เราได้คนนำทางหรือมัคคุเทศก์เพิ่ม เด็กได้เรียนรู้ผู้คนภายนอกและมองเห็นอาชีพที่จะเกิดขึ้นในชุมชน และสิ่งที่เราทำคือสร้างภูมิต้านทานให้เด็กๆ เพราะโลกที่จะได้พบเจออาจโหดร้าย เพื่อนที่คอยเอามีดเสียบข้างหลัง เจ้านายที่ไม่น่ารัก เตรียมพร้อมปรับตัวกับความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้น แม้ยังปรับไม่ได้ ไม่ได้หมายความว่า แพ้ไปในที่สุด ความพยายาม อดทน และฝัน ทำให้เขามองเห็นภาพในอนาคต ว่าเขาจะเป็นอะไร และจะเดินไปได้อย่างไร”
หลังถ่ายทอดแรงบันดาลใจแล้ว เด็กๆ ยังพาไปสำรวจชุมชนตามเส้นทางโฮมสเตย์ ซึ่งสัมผัสได้ถึงวิถีชีวิตที่หลอมรวมความเชื่อและศรัทธาผ่านประเพณีวัฒนธรรม รวมถึงกฎกติกาในชุมชนที่ส่งผลให้บ้านสามขาเข้มแข็งและโดดเด่นด้านสิ่งแวดล้อม
ไม่เท่านั้นไม่ว่าจะไปเยือนสถานที่ใด ทั้งโรงเรียน อาคารลองสเตย์ กลุ่มออมทรัพย์ หรือน้ำดื่ม ล้วนมีคำว่า “ติ๊บปาละ” กำกับไว้
ครูศรีนวลไขความสงสัย เมื่อไปถึงวัดสามขาที่ตั้งของอนุสาวรีย์พ่อเจ้าติ๊บปาละ ว่า “เราอยากให้คนบ้านสามขารุ่นเธอและรุ่นที่ยังไม่เกิดในอนาคตจำให้ได้ว่า “ติ๊บปาละ” เป็นบุคคลสำคัญ เป็นนักรบผู้กล้า ที่ไม่แสวง หาโชคลาภ คนที่มาเรียนสามขา ต้องรักถิ่นเกิดและกลับมาพัฒนาที่นี่”
ก่อนปิดท้ายกับทำขนมจ๊อก (ขนมเทียน) ที่มีส่วนผสมของข้าวหอมล้านนาเป็นวัตถุดิบ เด็ดสุดคือ การเกี่ยวข้าวเด็กๆ สนุกกันใหญ่
ตลอดทั้งวันมองเห็นความพยายามสร้างและพัฒนาคน ซึ่งเป็นหน้าที่ของทุกคนต้องร่วมมือกัน เปิดโอกาสให้ลูกหลานได้เรียนรู้และลงมือทำให้เป็นเรื่องสนุก ผ่านการสอนทั้งในและนอกตำรา รวมถึงเรื่องการดำเนินชีวิต เสมือน “ต้นข้าวที่อ่อนน้อม”
“อาร์ม”ด.ช.อิทธิพงษ์ กันทะศักดิ์ ชั้นป.5 กล่าวว่า ครูก็สอนเรื่องข้าว กว่าจะปลูกจะเกี่ยวได้ข้าวมันยากและเหนื่อย เวลากินต้องไม่ให้เหลือ ครูฝากไว้ให้คิดต่อว่า โตมาอยากไปทำอะไร ผมก็ยังไม่รู้ครับ แต่คงไม่อดตาย ผมทำนาได้ ผมอยู่บ้านกับป้าพอถึงช่วงที่ทำนาก็ตามไปช่วยป้า ผมรู้จักข้าวพันธุ์ธัญญสิริน ข้าวพันธุ์สันป่าตอง และรู้ว่า “ไรซ์เบอร์รี่” พ่อชื่อ “หอมนิล” แม่ชื่อ “หอมมะลิ 105” “ไรซ์เบอร์รี่” กับ “หอมล้านนา” เป็นลูกพี่ลูกน้องกัน และบ้านผมกินข้าวพันธุ์ กข.6 ครับ
“อะตอม”ด.ญ.อธิติ จ๊ะปิน ที่อยากเป็นมัคคุเทศก์ เพราะชอบภาษาอังกฤษและอยากให้นักท่องเที่ยวรู้จักบ้านสามขา เล่าว่า “บ้านเรามีฝาย มีกลุ่มทอผ้าฝ้าย โรงไฟฟ้าอยู่ใกล้อ่างเก็บน้ำ มีป่า พืชสมุนไพร ว่าน เห็ด และมีที่พักลองสเตย์และโฮมสเตย์ รวมถึงผลิตภัณฑ์โอท็อป สบู่ ข้าวเกรียบรสมันและฟักทอง สินค้าจากชุมชนทำเอง เปิดให้คนสั่งจองผ่านอินเตอร์เน็ต”
ต่างจาก “เครป”ด.ญ.เขมพร ขจรคำ ที่อยากเป็นพยาบาล เผยว่า วันนี้ได้เรียนรู้เรื่องฟางข้าว สิ่งไร้ประโยชน์ นำมาทำให้เกิดประโยชน์ได้ เป็นกล่อง สมุด กระถางปลูกต้นไม้ อย่านำมาเผา มันสร้างมลพิษ ทำให้โลกของเราร้อนขึ้นด้วย และชุมชนจะพัฒนาให้ดีได้ชาวบ้านต้องสามัคคีกัน และสืบสานภูมิปัญญาของคนสมัยก่อน ไม่ล่าสัตว์ในป่ามันจะสูญพันธุ์ และรักษาสิ่งแวดล้อม ไม่ทิ้งขยะเรี่ยราด และต้องสอนลูกหลานรุ่นต่อไปให้ทำแบบนี้ด้วย
อะตอมเสริมว่า ก่อนสืบสานต้องเรียนรู้ว่ามันเป็นมาอย่างไร ไม่รู้ต้องถามผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้าน การเป็นนักพัฒนาที่ดีต้องช่างสังเกต เสียสละ รักถิ่นเกิด ใจเย็นและมีเหตุผลรับฟังความคิดเห็นของคนอื่นด้วย ถ้าไม่มีสิ่งเหล่านี้ เราจะอยู่ได้อย่างไร
