คอลัมน์ ข่าวสดหลากหลาย
ปฤษณา กองวงค์
“คัมภีร์ใบลานเป็นวัฒนธรรมที่ปฏิบัติในกลุ่มเชื้อสายไทยหลายกลุ่มที่นับถือพุทธศาสนา เช่น ไทยยวน ไทยลื้อ ไทยเขิน ไทยใหญ่ เชื่อว่าผู้ใดสร้างคัมภีร์ใบลานถวายถือเป็นการสร้างธรรมจะได้อานิสงส์อันยิ่งใหญ่ จึงได้มีธรรมเนียมสร้างคัมภีร์ใบลานถวายวัดและในการถวายคัมภีร์ จะมีผ้าห่อคัมภีร์ห่อหุ้มเพื่อป้องกันคัมภีร์ชำรุดเสียหายจึงเกิดเป็นธรรมเนียมการทอและถวายผ้าห่อคัมภีร์ขึ้น ผ้าห่อคัมภีร์มีการทอจากไหม ฝ้าย และไม้ไผ่ การใช้ไม้ไผ่ทอสอดแทรกอยู่ในผืนผ้า เชื่อว่าเป็นเสมือนขั้นบันได เมื่อผู้ทอหรือผู้ถวายผ้าห่อคัมภีร์เสียชีวิตจะได้ใช้บันไดนั้นเพื่อขึ้นสวรรค์”
ข้อมูลบอกเล่าถึงที่มาของการถวายผ้าห่อคัมภีร์ ในนิทรรศการ “ผ้าห่อคัมภีร์” จัดขึ้นโดย หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ เทศบาลนครเชียงใหม่ ร่วมกับ คุณน้อย อัญชลี ศรีป่าซาง โดยมี นายสุนทร ยามศิริ รองนายกเทศมนตรีเทศบาลนครเชียงใหม่ เป็นประธาน รศ.ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล ผู้เชี่ยวชาญด้านผ้าและสิ่งทอรวมถึงผู้ที่หลงใหลในความงามของผ้ามาร่วมงาน
อาทิ อาจารย์ แพทริเซีย ชีสแมน ศิลปิน และนักประวัติศาสตร์ศิลป์ที่เชี่ยวชาญด้านผ้าที่สนับสนุนรูปแบบการทอผ้าตามประเพณีดั้งเดิม รวมถึงการใช้สีธรรมชาติ ผู้ก่อตั้งสตูดิโอแน่นหนา ตามด้วย นุสรา เตียงเกตุ ผู้อุทิศจิตวิญญาณสืบสานงานผ้าทอเพื่อชาวแม่แจ่ม นายเจริญ มาลาโรจน์ ศิลปินแห่งชาติ สาขาวรรณศิลป์ หัวหน้าศูนย์เอกสารโบราณ โฮงเฮียนสืบสานภูมิปัญญาล้านนา
ตลอดจนประชาชนในจังหวัดเชียงใหม่ ณ ห้องนิทรรศการหมุนเวียน ชั้น 2 หอ ศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ เมื่อเร็วๆ นี้
“ไผอยากเป็นปราชญ์ให้แก้ผ้าซิ่น” หรือ “ไผอยากเป็นปราชญ์ให้ไปแก้ซิ่นในวัด”
“ไผอยากขึ้นสวรรค์ให้ไปแก้ซิ่นในวัด …..” สำนวนและปริศนาธรรม ที่ รศ. ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล ผู้คร่ำหวอดในวงการผ้า ที่หยิบยกขึ้นมาชวนขบคิด พร้อมบอกเล่าและตั้งข้อสังเกตเรื่องราวของผ้าซิ่น และผ้าห่อคัมภีร์ได้อย่างน่าสนใจ
รศ.ทรงศักดิ์กล่าวว่า ผ้าห่อคัมภีร์เป็นผ้าแห่งศรัทธา เป็นวัฒนธรรมร่วม เฉพาะในอนุภาคลุ่มน้ำโขง พบว่าวัฒนธรรมพุทธศาสนา มีลักษณะคล้ายคลึงกันในการทำบุญของ ผู้หญิง ศาสนาพุทธผู้ชายจะบวชเรียน ผู้หญิงจะอ่านตัวธรรมไม่ออก การจะได้บุญจะทอผ้า ถือเป็นการปฏิบัติธรรมที่ได้อานิสงส์ คือหัวใจสำคัญของผ้าห่อคัมภีร์
นิทรรศการครั้งนี้ มีทั้งของชาวไทยยวน ไทยลื้อ ไทยใหญ่ และไทยลาว และที่น่าเสียดายมาก เพราะทำกันน้อยแทบจะ ไม่ทำกันแล้วคือผ้า ของไทยพวนหาดเสี้ยว ศรีสัชนาลัย ซึ่งมีความงดงามมาก
และแม้เป็นวัฒนธรรมในพุทธศาสนา แต่ในผ้าหอคัมภีร์ยังเก็บเอาสัญลักษณ์เก่าแก่ไว้ เช่น รูปครึ่งคนครึ่งกบที่สืบทอดวัฒนธรรมผีเก่าแก่ที่สืบทอดความเป็นผีมาสู่คน เป็นข้อสังเกต ซึ่งเราไม่ได้ดูแค่ความงามแต่ดูมิติแห่งความหมายที่ซ่อนเร้นแฝงอยู่ในแรงศรัทธาด้วย
“นอกจากเทคนิคการทอที่หลากหลาย ผ้าห่อคัมภีร์หลายชิ้นเป็นการถักและใช้ไม้ไผ่ ฝ้าย ไหม เราพบว่า ถ้าเป็นผ้าในราชสำนักหรือผ้าของเจ้านายจะเป็นผ้าอิมพอร์ต ผ้ายก ซึ่งผ้าอะไรก็ตามที่คนถวาย เขาถวายด้วยศรัทธาจะเป็นสิ่งที่พิเศษงดงาม และที่น่าสนใจ คือ ผ้าลุนตยา ชิ้นนี้เด็ดมากแต่ก็เปื่อยมากแล้วเช่นกัน ผ้าผืนนี้ตั้งใจทอขึ้นเพื่อเป็นผ้าห่อคัมภีร์โดยตรง มีกรอบผ้าชัดเจน ดังนั้นเวลาดูผ้าห่อคัมภีร์จึงสนุกและมีความหมายไม่ได้ดูแค่ความสวยความงามอย่างเดียว” รศ.ทรงศักดิ์กล่าว
ขยับมาที่หัวเรือใหญ่ คุณน้อย-อัญชลี ศรีป่าซาง เจ้าของร้านสีสันพรรณไม้ นักสะสมผ้า เล่าถึงที่มาของผ้าห่อคัมภีร์ ที่ได้รวบรวมมาจัดในนิทรรศการครั้งนี้ กล่าวว่า เริ่มแรกไม่ได้สนใจผ้าห่อคัมภีร์ เพราะชอบสะสมผ้าซิ่นมากกว่า มาวันหนึ่งคนส่งผ้ามาที่บ้านพร้อมถุงใบหนึ่งเป็นผ้าขี้ริ้วจำนวนมาก เขาถามว่าชอบผ้าเหล่านี้ไหมซึ่งสามีดูแล้วบอกว่าเป็นเศษผ้าที่ทั้งขาดและดำ เหมือนของไม่มีค่าแต่เขายกให้ สามีจึงนำไปซักและรีด แล้วเอามานั่งดูด้วยกันพบว่า ผ้าสี่เหลี่ยมแต่ละผืนมีอะไรมากกว่าเศษผ้าธรรมดา ได้เห็นสีสัน ลวดลายที่งดงาม รวมถึงความตั้งใจของคนทอและคนตัดเย็บที่ประณีตจึงเก็บไว้ 10 ปี
ต่อมา ได้ไปอำเภอลี้ มีคนเฒ่าคนแก่ท่านหนึ่งก็ให้ห่อผ้ามาอีกถุงใหญ่ และเป็นส่วนหนึ่งที่นำมาจัดนิทรรศการครั้งนี้ ต่อมาก็เริ่มมีคนนำมาขายก็ซื้อเก็บไว้
คุณน้อยยังนำชมและแนะนำผ้าห่อคัมภีร์ที่น่าสนใจหลายผืน เช่น ผ้าห่อคัมภีร์ลายคลื่นทอด้วยเทคนิคเกาะล้วง เส้นไหมน้อยย้อมสีธรรมชาติ จากรัฐฉาน ประเทศพม่า ที่ดูจากสีและยุค เป็นผ้าที่เก่าแก่ที่สุดที่โชว์ในนิทรรศการครั้งนี้ อายุ 150-180 ปี
อีกชิ้นพิเศษ ผ้าห่อคัมภีร์ของเจ้านาย จาก อ.สูงเม่น จ.แพร่ ใช้เทคนิคการปักกลึงผสมกระจกสี และปีกแมลงทับซึ่งค่อนข้างหายาก เจอในสภาพที่ขาดมากจึงนำมาซ่อมแซม ส่วนด้านหลังเป็นผ้าห่อคัมภีร์ของไทพวน ต.หาดเสี้ยว อ.ศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย อายุ 80 ปี ที่มีความวิลิศมาหรามีรูปนาค รูปช้าง รูปนก ใช้เทคนิคการขิดสลับไม้ไผ่ งานอลังการลวดลายเยอะ เราได้มาพร้อมผ้าซิ่นและผ้าโบราณ
“ผ้าห่อคัมภีร์เดี๋ยวนี้ไม่ค่อยมีการใช้งาน การทอไม่เป็นที่นิยม คนสมัยใหม่ไม่ทำบุญด้วยผ้าหอคัมภีร์แต่เป็นอย่างอื่นมากกว่า คัมภีร์ก็เปลี่ยนไปตามยุคสมัย ผ้าห่อคัมภีร์ไม่เหมือนกับผ้าซิ่นที่คนยังสวมใส่อยู่ แต่สมัยก่อนการทำผ้าห่อคัมภีร์เขาตั้งใจทำมาก เป็นแรงศรัทธาอันยิ่งใหญ่ของผู้หญิงที่สะท้อนผ่านผ้าชิ้นน้อยๆ ที่เต็มไปด้วยความพิเศษ การจัดนิทรรศการครั้งนี้ สิ่งที่ลืมไม่ได้คือ เจ้าของผ้าห่อคัมภีร์ทุกผืนที่ได้รังสรรค์ไว้และตั้งใจทำไว้ เพื่ออานิสงส์ของชาติหน้า” อัญชลีกล่าว
ร่วมตื่นตากับผ้าห่อคัมภีร์กว่า 50 ชิ้น ในนิทรรศการ “ผ้าห่อคัมภีร์” ได้ตั้งแต่วันนี้จนถึงวันที่ 30 ก.ค. เวลา 08.30-17.00 น. ทุกวันอังคาร-อาทิตย์ ห้องนิทรรศการหมุนเวียน ชั้น 2 หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ สอบถามโทร.0-5321-7793 และ 0-5321-9833
