ในยุคที่ผู้คนเริ่มหันมาให้ความสนใจกับอาชีพทางเลือก การทำเกษตรในพื้นที่จำกัดกลายเป็นแนวทางที่ได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่อง หนึ่งในกิจกรรมที่เริ่มต้นได้ง่าย ใช้ต้นทุนต่ำ และสามารถพัฒนาไปเป็นรายได้อย่างมั่นคง คือ การเพาะเห็ดนางฟ้า โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำ “ก้อนเชื้อเห็ด” ด้วยตัวเอง ซึ่งนอกจากจะประหยัดต้นทุนแล้ว ยังเป็นทักษะพื้นฐานที่ช่วยให้ควบคุมคุณภาพการผลิตได้ตั้งแต่ต้นน้ำ

เห็ดนางฟ้า เป็นเห็ดที่ปลูกง่าย โตเร็ว และให้ผลผลิตค่อนข้างสม่ำเสมอ เหมาะสำหรับมือใหม่ที่ไม่มีประสบการณ์ เพราะไม่ต้องใช้โรงเรือนซับซ้อน อัตราการติดดอกสูง และสามารถเจริญเติบโตได้ดีในสภาพอากาศเมืองไทย
วัสดุและอุปกรณ์ที่ต้องเตรียม (สำหรับ 1,500 ก้อน) ประกอบด้วย
- ขี้เลื่อยไม้ยางพารา 1,200 กิโลกรัม
- รำละเอียด 36 กิโลกรัม
- กากน้ำตาล 1.5 กิโลกรัม
- ปูนขาว 7.2 กิโลกรัม
- ดีเกลือ 1.5 กิโลกรัม
- ยิปซั่ม 7.2 กิโลกรัม
- ภูไมท์ 7.2 กิโลกรัม
- ปุ๋ยสูตร 15-15-15 และปุ๋ยยูเรีย อย่างละ 400 กรัม
- อาหารเสริมสำเร็จรูป 4.8 กิโลกรัม
- ถุงพลาสติกสำหรับทำก้อนเห็ด (ขนาดประมาณ 6×12 นิ้ว) คอขวด ฝาปิด และสำลี
- น้ำสะอาด
- เชื้อเห็ดนางฟ้าคุณภาพดี (เช่น เชื้อในเมล็ดข้าวฟ่าง)
- ตู้นึ่งสำหรับฆ่าเชื้อก้อนเห็ด
ขั้นตอนการทำก้อนเชื้อเห็ดนางฟ้า
1. ผสมวัสดุเพาะ
นำขี้เลื่อย รำละเอียด ภูไมท์ ปูนขาว และยิปซั่ม ผสมคลุกเคล้าให้เข้ากันดี จากนั้นค่อยๆ เติมน้ำ (ความชื้นที่เหมาะสมคือ 70-80%) ที่ผสมกับกากน้ำตาล ดีเกลือ ปุ๋ยทั้งสองชนิด และอาหารเสริมสำเร็จรูป คลุกให้ทั่วถึง สังเกตความชื้นโดยลองกำวัสดุเพาะ หากจับตัวเป็นก้อนและไม่มีน้ำไหลออกมาตามง่ามนิ้วถือว่าใช้ได้ จากนั้นนำวัสดุที่ผสมแล้วบรรจุลงในถุงพลาสติก อัดให้แน่นพอประมาณ ใส่คอขวด ยัดสำลี และปิดด้วยฝาปิดให้สนิท
2. บรรจุลงถุงเพาะเห็ด
ใช้ถุงพลาสติกทนร้อน (PP) ขนาด 6 x 12 นิ้ว ใส่วัสดุเพาะประมาณ 800-1,000 กรัม ใช้ท่อนไม้ช่วยกดอัดให้แน่น ติดคอถุงด้วยจุกคอต่าง ๆ และปิดด้วยสำลีและกระดาษฟอยล์/กระดาษไขเพื่อป้องกันเชื้อโรค
3. นึ่งฆ่าเชื้อ
นำก้อนเชื้อไปนึ่งในหม้อนึ่งแรงดันหรือหม้อนึ่งทั่วไป 3-4 ชั่วโมง โดยรักษาอุณหภูมิให้อยู่ที่ 100 องศาเซลเซียส เพื่อฆ่าเชื้อจุลินทรีย์ที่อาจปนเปื้อน
4. พักให้เย็น แล้วใส่เชื้อเห็ด
หลังนึ่งแล้วปล่อยให้ก้อนเชื้อเย็นลงถึงอุณหภูมิห้อง จากนั้นนำเชื้อเห็ดนางฟ้าที่สะอาด (ซื้อมาจากแหล่งเชื้อคุณภาพ) หยอดลงในก้อน และปิดฝาให้สนิท
5. บ่มเชื้อในที่มืด
นำก้อนไปวางเรียงในห้องบ่มหรือพื้นที่อุณหภูมิคงที่ ระบายอากาศดี ไม่ให้แสงสว่าง โดยใช้เวลาเฉลี่ย 15-30 วัน เพื่อให้เส้นใยเดินเต็มก้อน
6. เปิดดอกเพื่อเก็บผลผลิต
เมื่อเส้นใยเดินเต็มถุงแล้ว สามารถย้ายไปไว้ในโรงเรือนเปิดดอกที่มีความชื้นสูง และเริ่มให้น้ำ 2-3 ครั้ง/วัน หลังจากนั้นไม่นานจะเห็นดอกเห็ดเริ่มแทงออกมา
ข้อควรรู้สำหรับมือใหม่
- ความสะอาดคือหัวใจ การทำก้อนเชื้อ ต้องรักษาความสะอาดตั้งแต่ขั้นตอนผสม บรรจุ นึ่ง และหยอดเชื้อ เพื่อป้องกันเชื้อราปนเปื้อน
- อย่าให้น้ำมากเกินไป ความชื้นมากเกินอาจทำให้เกิดเชื้อราอื่นแย่งอาหารเห็ด
- ควบคุมอุณหภูมิระหว่างบ่ม ไม่ควรเกิน 30°C เพราะจะทำให้เส้นใยเห็ดโตช้า หรือเสี่ยงต่อการเน่าเสีย
หัวใจของการเพาะเห็ดคือ การฆ่าเชื้อวัสดุเพาะ อย่างหมดจดและรักษาความสะอาดทุกขั้นตอน เพื่อป้องกันจุลินทรีย์คู่แข่งและส่งเสริมการเติบโตของเส้นใย นอกจากนี้ การควบคุมความชื้นและอุณหภูมิที่เหมาะสมในแต่ละช่วงก็เป็นกุญแจสำคัญสู่ผลผลิตที่ดี
การทำก้อนเชื้อเห็ดใช้ต้นทุนเฉลี่ยประมาณ 3-5 บาทต่อก้อน หากขายก้อนเชื้อเห็ดพร้อมเปิดดอก จะสามารถจำหน่ายได้ในราคาประมาณ 8-12 บาท/ก้อน หรือจะเพาะเองแล้วเก็บเห็ดสดขาย ก็สามารถทำรายได้เฉลี่ย 60-100 บาทต่อกิโลกรัม โดยแต่ละก้อนสามารถเก็บดอกเห็ดได้ประมาณ 3-5 ครั้งตลอดอายุการใช้งาน
ขอบคุณข้อมูลจาก : คุณรุ่งลาวัลย์ เบ้าคำ เกษตรกรดีเด่นสาขาไร่นาสวนผสม และการจัดทำข้อมูลโดย สำนักงานเกษตรอำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว
